Xem Arrival (3): Điều bí ẩn

Khẩn cấp: người ngoài hành tinh đã xuất hiện ở nhiều điểm khác nhau trên trái đất, phi thuyền của họ treo lơ lửng trên trời như những viên sỏi hình bán nguyệt khổng lồ. Không ai biết họ từ đâu đến, họ đã đến bằng cách nào, và đến đây để làm gì. Vấn đề nghiêm trọng nhất: họ không làm gì cả.

Làm thế nào bây giờ? Nếu họ tấn công thì thật dễ: chúng ta chỉ cần tự vệ. Dù họ là những kẻ tàn bạo nhất dải ngân hà, những sinh vật thông minh quỷ quyệt nhất, những nền văn minh hùng mạnh nhất: chỉ cần họ tỏ ý muốn xâm lược trái đất, chúng ta nhất định sẽ chiến đấu đến hơi thở cuối cùng. Hãy cứ yên tâm: trong các bộ phim xưa nay về người ngoài hành tinh, cuối cùng bao giờ nhân loại cũng giành phần thắng. Nhưng đây là lần đầu tiên có một thể loại khách không mời từ vũ trụ lạ lùng như vậy: họ nhất định cứ treo lơ lửng trên đầu chúng ta và không làm gì. Giờ sao?

Arrival đã làm được một điều tuyệt đẹp: giữ cho điều bí ẩn được hoàn toàn bí ẩn. Dù ta có đề phòng hay sợ hãi: điều bí ẩn vẫn lặng im. Dù ta có phần nào hiểu được ngôn ngữ của họ: điều bí ẩn vẫn hiện diện. Dù ta có suýt tung ra tất cả hoả lực đang có: điều bí ẩn vẫn vẹn nguyên. Họ ở đây để làm một việc thôi: nhắc ta nhớ về điều bí ẩn.

Albert Einstein khẳng định:

“Điều đẹp đẽ nhất mà chúng ta có thể trải nghiệm được chính là cái bí ẩn. Đó là cảm thức nền tảng tạo nên cái nôi của nghệ thuật và khoa học chân chính. Kẻ nào không biết đến nó, không còn khả năng tự vấn hay kinh ngạc, kẻ đó có thể coi như đã chết, chết như một cây nến tàn… Với tôi, sự huyền bí trong cái vô tận của đời sống, cùng với chút hé mở về cấu trúc diệu kỳ của thực tại, cũng như sự nỗ lực hết mình để thấu hiểu một phần, dù rất nhỏ bé, của cái Uyên nguyên tỏa rạng trong cõi tạo hóa này, đã là đủ rồi.” (1)

Nhưng ta thường đối xử với cái bí ẩn như thế nào? Ta dựng hàng rào cao, ta huy động vũ khí, ta mặc giáp chống phóng xạ. Toàn bộ sự chú ý của chúng ta dồn vào quán tính tự vệ. Toàn bộ sự suy đoán của chúng ta hướng về giả thiết sẽ bị tấn công. Toàn bộ năng lượng của chúng ta dùng để chuẩn bị chiến tranh. Nhưng, như một tấm gương trong suốt, cái bí ẩn cho ta thấy: chiến tranh xảy ra không do đâu khác ngoài chính sự sợ hãi và chộn rộn trong mỗi con người. Cuộc sống không phải là một trò chơi có tổng bằng không. (Life is a non-zero-sum-game). Không ai khác tấn công chúng ta, ngoài chính chúng ta. Rainer Maria Rilke tha thiết:

“Ồ ước gì con người có thể cưu mang niềm bí ẩn này, trần gian gồm đầy bí ẩn ở ngay cả nơi những sự vật nhỏ bé nhất, ước gì con người có thể cưu mang sự bí ẩn ấy cho chính mình, cưu mang một cách khiêm cung, chịu đựng sự bí ẩn một cách nhẫn nại, cảm nhận bao nhiêu nan điểm của niềm cơ mật kia, thay vì nhận lấy điều huyền bí một cách bộp chộp, khinh suất.”(2)

Ước gì con người có thể đối diện với điều bí ẩn mà không cần mặc áo giáp. Trên thực tế, đó là cách duy nhất để làm điều đó: chúng ta chỉ có thể kết nối và thấu cảm cái bí ẩn bằng thân thể trần trụi và trái tim rộng mở. Henry Miller viết rất nhiều về điều đó: “Khoảnh khắc ta quan sát thật kỹ một điều gì, dù chỉ là nhánh cỏ, nó sẽ mở phơi một thế giới huyền bí, tuyệt diệu, lộng lẫy khó tả.” (3) Nhưng liệu đó có phải là cách mà chúng ta đang sống? “Mỗi ngày ta đều đang giết đi những rung động vi tế nhất của mình. Đó là lý do vì sao ta lại thấy nhói đau khi ta đọc những dòng chữ viết bởi một bậc thầy nào đó và nhận ra chúng là của mình – những chồi non mà ta đã tự ngắt chỉ bởi ta không đủ tin tưởng vào sức mạnh của chính mình, vào đánh giá của riêng mình về sự thật và cái đẹp. Mỗi con người, khi y hoàn toàn im lặng, khi y trở nên tuyệt đối trung thực với bản thân mình, y có khả năng chạm đến những sự thật sâu xa nhất. Chúng ta đều khởi đi từ cùng một nguồn cội. Chẳng có gì bí ẩn về nguồn gốc của vạn vật. Chúng ta đều là một phần của tạo hoá, một phần của tất cả các hoàng đế, các nhà thơ, các nhạc sĩ; chúng ta chỉ cần mở ra, để nhận thấy những điều vốn đã ở đó từ lâu.” (4)

Chúng ta chỉ cần mở ra, để nhận thấy những điều vốn đã ở đó từ lâu.

Yên lặng, trung thực, mở phơi: rõ ràng đó không phải là điều đa số chúng ta đang làm.“Chúng ta bày các phát minh phát kiến của mình ra khắp hành tinh, chưa từng cân nhắc khả năng rằng chúng không cần thiết, thậm chí còn gây hại. Chúng ta chế tạo nhiều phương cách liên lạc siêu phàm, nhưng chúng ta có đang giao tiếp với nhau hay không? Chúng ta di chuyển cơ thể mình trong không gian bằng siêu tốc độ, nhưng liệu chúng ta đã bao giờ rời khỏi điểm xuất phát? Tâm trí, đạo đức, linh hồn của chúng ta đều bị giam cầm. Chúng ta đã thu nhặt được gì khi san phẳng những rặng núi, rút năng lượng từ các dòng sông hùng vĩ, hay di chuyển cả một khối lượng dân cư khổng lồ như xếp đặt những quân cờ, nếu chúng ta vẫn cứ là những sinh thể bất an, khốn khổ, cạn kiệt như xưa? Coi như thế là sự tiến bộ thì thật là bịp bợm. Chúng ta có thể thành công trong việc biến đổi toàn bộ bề mặt trái đất, đến mức thậm chí Đấng Sáng Tạo còn không nhận ra, nhưng nếu bản thân chúng ta vẫn không suy chuyển chút nào, thì ý nghĩa của tất cả những việc đó là gì?”(5)

“Việc của ngươi không phải là tìm kiếm tình yêu, mà chỉ là tìm thấy và hạ xuống những hàng rào ngăn cách với tình yêu mà ngươi đã dựng lên trong lòng mình.” – RUMI

Điều bí ẩn, Sự sống, Thượng Đế, Tình yêu – gọi là gì cũng được – đang hiện diện quanh ta. Trong tất cả thời gian. Trong mọi dạng ngôn ngữ. Trong từng hơi thở phập phồng.“Đời sống cứ tiếp tục diễn ra, dù chúng ta hành xử như những kẻ hèn nhát hay như những người hùng. Đời sống không có một quy luật nào khác ngoài việc chúng ta cần nhận ra và hoàn toàn chấp nhận đời sống một cách vô điều kiện. Tất cả những gì ta bàng quan, tất cả những gì ta chạy trốn, tất cả những gì ta chối bỏ, phỉ báng hay khinh miệt, rốt cuộc sẽ quay lại đánh bại ta. Những gì trông qua có vẻ dơ dáy, đớn đau, xấu ác, có thể trở thành nguồn cơn của vẻ đẹp, của phúc lạc, và của sức mạnh, nếu được đối diện bằng một tâm trí rộng mở. Mọi khoảnh khắc đều có thể trở thành hoàng kim cho những ai có đủ tầm nhìn để nhận ra điều đó.” (6)

———
(1) Trích dịch tiểu luận Thế giới như tôi thấy (The world as I see it), Albert Einstein, trong tập “Ideas and Opinions” của Three River Press.
(2) Trích Bức thư thứ tư, Thư gửi người thi sĩ trẻ tuổi, Rainer Maria Rilke, Hoàng Thu Uyên (Phạm Công Thiện) dịch.
(3),(4),(5),(6) Trích từ nhiều nguồn của Henry Miller.

Xem Arrival (2): Thời gian

“Hãy thử tưởng tượng một cuộc sống không-đếm-giờ. Khả năng cao là bạn không thể. Bạn biết bây giờ là tháng mấy, năm nào, ngày nào trong tuần. Có một chiếc đồng hồ trên tường nhà bạn hay trên màn hình xe bạn. Bạn có một thời gian biểu, một cuốn lịch, một thời điểm định trước cho bữa tối hay việc xem phim. Nhưng xung quanh bạn, chẳng ai màng đến việc đếm giờ. Lũ chim không bao giờ đến muộn. Bọn cún không xem đồng hồ. Đám hươu nai không cáu nhặng lên vì lỡ mất ngày sinh nhật. Chỉ con người đo đếm thời gian. Chỉ con người đánh chuông báo giấc. Và, vì thế, chỉ con người chịu đựng một nỗi sợ hãi khủng khiếp mà không sinh vật nào khác phải gánh chịu. Nỗi sợ hết thời gian.” (1)

Thời điểm chúng ta bắt đầu đong đếm thời gian hẳn cũng không xa bao lâu sau cuộc Cách mạng Nhận thức. Trước đó, không có gì là quá muộn hay quá sớm. Mọi thứ đều xảy ra đúng thời điểm mà chúng cần xảy ra. Mọi sinh vật đều ăn, ngủ, giao phối và chết ở đích xác những lúc chúng cần như thế. Khi con người bắt đầu đếm, thì mới bắt đầu thấy mình có quá ít hay quá nhiều thời gian, tuỳ thuộc vào việc hắn đang đói hay đang no, đang sợ hãi hay đang ở cạnh bạn tình. Một cách đương nhiên, hắn muốn tăng thêm thời gian sung sướng và giảm bớt thời gian khổ sở. Đong đếm thời gian để định cư, để canh tác, để phát triển công nghệ, để đánh nhau và điều khiển lẫn nhau: hắn nghĩ rằng đếm được thời gian là làm chủ đời sống. Hắn không nhận ra một điều căn bản: rằng khi hắn sống thì hắn không đếm, và khi hắn đếm thì hắn không sống. Hắn vẫn đếm, vì đơn giản không thể làm gì khác được. Nhận thức về thời gian là một lời nguyền đối với con người.

Hắn không nhận ra một điều căn bản: rằng khi hắn sống thì hắn không đếm, và khi hắn đếm thì hắn không sống.

Chúng ta bước vào Arrival cùng thời điểm một đứa bé ra đời. Rồi đứa trẻ lớn lên, lớn thêm lên, rồi bệnh và chết. Cảnh trước: người mẹ thẫn thờ đi trong hành lang bệnh viện. Cảnh sau: người mẹ làm công việc thường ngày của bà – giáo sư ngôn ngữ ở một trường đại học. Nhận định của chúng ta: hẳn là bà mẹ đã vượt qua (hoặc cất đi) nỗi đau để tiếp tục sống. Chúng ta dễ dàng rơi vào bẫy của quán tính nhận thức, rằng thời gian là tuyến tính. Có trước, rồi mới có sau. Lần lượt, nối tiếp, không ngừng nghỉ. Đó là cách hiểu phổ biến và dễ dàng nhất về thời gian. Nhưng liệu đó có phải là cách hiểu duy nhất?

Người Heptapods có một nhận thức khác về thời gian. Ngôn ngữ của họ không có “thì”. Họ không nói: “Tôi đang thở” (hay “đã thở”, hoặc “sẽ thở”). Họ nói:

Tôi và Thở nối với nhau bằng một vệt khói tròn, hiện ra và tan đi nhanh như một làn gió. Bảo rằng “tan đi nhanh” có lẽ không đúng: vệt khói tròn tan đi ngay khi người đối diện nhận đủ thông tin – mọi thứ đều chuẩn xác và đủ đầy, không nhanh, không chậm. Bảo rằng họ “nói” hẳn cũng sai: “nói” là hoạt động phải diễn ra trong thời gian, để âm thanh đủ thời gian di chuyển và kết nối thông tin. Người Heptapods không nói, chỉ viết. Bởi tất cả thời gian đều đã ở đây rồi. Hàng tỉ năm trước hay ngày hôm qua, 5 năm sau hay 3000 năm nữa, tất cả đều có thể chạm vào được NGAY BÂY GIỜ, nếu bạn sử dụng ngôn ngữ của họ.

Hãy thử cân nhắc khả năng này: rằng thời gian không phải là một dòng chảy miên viễn, mà là MỘT THỜI ĐIỂM duy nhất được nhìn ngắm từ nhiều góc khác nhau và trải nghiệm theo nhiều cách khác nhau.

Hãy thử cân nhắc khả năng này: rằng thời gian không phải là một dòng chảy miên viễn, mà là MỘT THỜI ĐIỂM duy nhất được nhìn ngắm từ nhiều góc khác nhau và trải nghiệm theo nhiều cách khác nhau. Cái mà ta tưởng là dòng chảy thực ra chỉ là một bộ sưu tập khổng lồ các khoảnh khắc, mà mỗi khoảnh khắc chỉ là một phiên bản khác nhau của cùng một thời điểm, và không nhất thiết được nối với nhau theo một chu trình tuyến tính. Nhìn từ góc này, ta gọi là “quá khứ”, từ góc kia sẽ gọi là “tương lai”, trong khi tất cả đều là “hiện tại”. Giống như kênh VTV1 vẫn đang chiếu thời sự song song với phim Hàn Quốc trên VTV3 trong khi ta đang xem Planet Earth 2 trên National Geographic. Khi ta chuyển kênh, ta sẽ được đưa đến thời điểm tương ứng, nhưng thực ra ta vẫn chỉ đang ở thời điểm NÀY mà thôi. Ta chuyển kênh khi để mình đắm chìm vào một nỗi đau/niềm hạnh phúc trong quá khứ, hoặc ta sợ hãi/phấn khích trước một điều “chưa đến” từ tương lai. Ta chuyển kênh khi mở rộng cảm quan của mình, khi ta chạm vào nỗi niềm của người khác, khi ta di chuyển khỏi quán tính của ý thức để thể nhập vào những vùng hiểu biết rộng lớn hơn của tiềm thức và/hoặc siêu thức. Và, dù ta có nhớ hay không, tất cả các khoảnh khắc đó đều đang được quan sát và trải nghiệm BÂY GIỜ. Mọi thay đổi về nhận thức, thái độ, cảm nhận, và lựa chọn, đều xảy ra NGAY LÚC NÀY. Đó là toàn bộ ý nghĩa đằng sau cái được gọi là sức-mạnh-của-hiện-tại.

Thế thì tại sao con người lại lớn lên, lại già đi, lại chết? Tại sao vạn vật lại sinh rồi diệt? Nếu thời gian là ảo, tại sao mọi thứ lại có khởi đầu và kết thúc?

Khởi đầu và kết thúc của một cuộc tình, một sự nghiệp, hay chính cuộc đời chúng ta, là những trải nghiệm khác nhau mà ta nhận thức được là nhờ có thể xác hữu hạn này. Biết đâu, nếu lùi xa khỏi thân xác, chúng ta là một ánh nhìn bình thản quan sát mọi điều xảy ra với hiểu biết về vô thường và vô tận, với tất cả những kỳ diệu thiêng liêng mà người ta gọi là “Thượng Đế”, “Phật Tính” hoặc “Tình Yêu”? Biết đâu, thân xác sống/chết cùng thời gian này, dù đôi khi ta cảm thấy nặng trĩu như một lời nguyền, thực ra lại chính là ân huệ vĩ đại nhất mà vũ trụ đã dành cho ta?

Biết đâu, thân xác sống/chết cùng thời gian này, dù đôi khi ta cảm thấy nặng trĩu như một lời nguyền, thực ra lại chính là ân huệ vĩ đại nhất mà vũ trụ đã dành cho ta?

Và, khi ta nhận ra điều đó, khi ta có tất cả hiểu biết về thời gian, về điều thiêng liêng, về sự hữu hạn, ta sẽ sống như thế nào?

Như nhà khoa học Ian, để đáp lại câu hỏi của Louise, rằng “nếu anh có thể nhìn toàn bộ cuộc đời anh từ khi bắt đầu đến khi kết thúc, liệu anh có muốn thay đổi gì không”, anh nói, “có lẽ anh sẽ bày tỏ những gì anh cảm thấy nhiều hơn”.

Như Rainer Maria Rilke, khi ông viết trong Thư gửi người thi sĩ trẻ tuổi: “Ở đây, thời gian không thể làm tiêu chuẩn đo lường. Một năm có kể gì; mười năm không là gì cả. Khi mình là nghệ sĩ thì có nghĩa là không tính toán, không kể số. Khi mình là nghệ sĩ thì có nghĩa là nẩy nở như một cây lá không hề bức thúc nhựa cây, đứng vững một cách tín thành trong tất cả những ngọn gió lớn của mùa xuân, không hề sợ hãi nao núng rằng mùa hạ không trở lại nữa. Mùa hạ nhất định sẽ đến. Nhưng mùa hạ chỉ đến cho những kẻ nào biết chờ đợi, chờ đợi một cách trầm lặng và cởi mở như là mình đã có cả vĩnh cửu trước mắt mình. Tôi đã học được điều ấy mỗi ngày bằng bao nhiêu cơn đau đớn, bằng bao nhiêu nỗi đau khổ mà tôi vẫn cảm tạ: Kiên nhẫn vẫn là tất cả.” (2)

Hay, như Bùi Giáng:
“Yêu nhau một phút cũng đành
Miễn là phút ấy chân thành yêu nhau”


(1) Trích dịch The time keeper, Mitch Albom
(2) Trích Bức thư thứ ba, Thư gửi người thi sĩ trẻ tuổi, Rainer Maria Rilke, Hoàng Thu Uyên (Phạm Công Thiện) dịch.

về nỗi buồn

Tranh Mưa vẽ, 2011

“Tôi cho rằng phần lớn nỗi buồn của chúng ta chỉ là những khoảnh khắc căng thẳng, khi ta như tê liệt bởi không còn cảm thấy điều gì mới mẻ sinh động nữa. Vì ta quá cô độc trước hiện hữu xa lạ vừa xâm nhập vào ta; vì mọi điều ta tin tưởng thân quen đã bị tước đoạt khỏi ta trong thoáng chốc; vì ta chênh vênh giữa dòng chuyển tiếp nơi ta không cách gì đứng vững. Đó là lý do tại sao nỗi buồn trôi đi: hiện hữu mới bên trong ta, vừa mới xuất hiện, đã đi vào trái tim ta, vào đến căn phòng sâu kín nhất và thậm chí đã không còn ở đó, mà đã đang chảy trôi trong mạch máu của ta. Ta không biết đó là gì. Ta thường dễ dàng nghĩ rằng không gì đã xảy ra cả, nhưng ta vẫn thay đổi, như ngôi nhà đã thay đổi khi khách lạ bước vào. Ta không biết ai đã đến, có thể sẽ không bao giờ biết, nhưng rất nhiều dấu hiệu đã chỉ ra rằng đây chính là cách tương lai đã đi vào trong ta để biến đổi ta, rất lâu trước khi nó thực sự xảy ra. Và đó cũng là lý do tại sao cần phải ở một mình và cần phải thật sự chăm chú khi buồn: bởi vì những khoảnh khắc bất động tưởng như không có gì xảy ra này, khi tương lai đang đi vào trong ta, thực ra gần gụi với đời sống hơn rất nhiều những sự kiện ồn ào ngẫu hứng khác xảy ra với ta từ bên ngoài. Ta càng im lặng, càng kiên nhẫn và rộng mở, sự hiện diện mới càng đi vào ta sâu hơn và trầm lặng hơn, và ta càng có khả năng trở thành nó, và biến nó thành định mệnh của riêng mình.”

“It seems to me that almost all our sadnesses are moments of tension, which we feel as paralysis because we no longer hear our astonished emotions living. Because we are alone with the unfamiliar presence that has entered us; because everything we trust and are used to is for a moment taken away from us; because we stand in the midst of a transition where we cannot remain standing. That is why the sadness passes: the new presence inside us, the presence that has been added, has entered our heart, has gone into its innermost chamber and is no longer even there, – is already in our bloodstream. And we don’t know what it was. We could easily be made to believe that nothing happened, and yet we have changed, as a house that a guest has entered changes. We can’t say who has come, perhaps we will never know, but many signs indicate that the future enters us in this way in order to be transformed in us, long before it happens. And that is why it is so important to be solitary and attentive when one is sad: because the seemingly uneventful and motionless moment when our future steps into us is so much closer to life than that other loud and accidental point of time when it happens to us as if from outside. The quieter we are, the more patient and open we are in our sadnesses, the more deeply and serenely the new presence can enter us, and the more we can make it our own, the more it becomes our fate.”

― Rainer Maria Rilke