vỏ dừa

Mi có thể cầm lấy tay nàng

Và cho nàng xem cách mi khóc

Giải thích cho nàng điểm yếu của mi để nàng hiểu

Rồi lăn ra mà chết

Mi có thể ra những quyết định đầy dũng cảm

Trước khi sụp đổ trong lòng

Dành thời gian van xin sự cho phép của mọi người

Rồi chạy trốn

Mi có thể ngồi trên ống khói

Với lửa đốt dưới đít

Chẳng cần biết mi đang làm gì hay đợi ai

Nhưng nhỡ có ai hỏi

Nói với họ, tôi đang liếm vỏ dừa,

Và chúng tôi đang ngồi chơi thôi.

Nói với họ, Chúa vừa ghé qua đây để xá tội cho chúng ta,

Và xóa giúp chúng ta nỗi nghi ngờ.

Mi có thể ôm mớ trứng của nàng

Nhưng giỏ của mi có lỗ thủng

Mi có thể nằm giữa hai chân nàng và tìm

Nói với nàng mi đang kiếm linh hồn nàng

Mi có thể chờ đợi thật lâu

Nhìn tấm thân đã phân hủy của mi biến thành than đá

Nhưng thời gian có tính lây lan

Và ai cũng đang già đi hết cả

Thế nên mi có thể ngồi trên ống khói

Với lửa đốt dưới đít

Chẳng cần biết mi đang làm gì hay tìm chi

Nhưng nhỡ có ai hỏi

Nói với họ, tôi đang nấu vỏ dừa,

Và chúng tôi đang ngồi chơi thôi.

Nói với họ, Chúa vừa ghé qua đây để xá tội cho chúng ta,

Và xóa giúp chúng ta nỗi nghi ngờ.

Chấm xanh nhạt ấy

“Nhìn lại lần nữa đi vào cái chấm ấy. Đó là đây. Đó là nhà. Đó là ta. Trên cái chấm đó là tất cả những người ta yêu, ta biết, tất cả những người ta từng nghe nói đến, từng sống trên đời. Là khối kết tập của tất cả niềm vui nỗi khổ, của hàng ngàn tôn giáo, lý tưởng, và học thuyết kinh tế, mọi kẻ săn bắn và hái lượm, mọi anh hùng và mọi thằng hèn, tất cả những người sáng tạo và những kẻ hủy diệt các nền văn minh, tất cả vua chúa và nông dân, tất cả những cặp đang yêu, mọi ông bố bà mẹ và các em bé tràn trề hy vọng, những nhà sáng chế và thám hiểm, những bậc thầy đạo đức, những chính trị gia biến chất, tất cả các “siêu sao”, tất cả các “lãnh tụ tối cao”, mọi thánh nhân và mọi con người tội lỗi trong lịch sử loài người đều ở cả đó, xúm xít trên một hạt bụi nhỏ nhoi treo lơ lửng trong một tia nắng mặt trời”.

“Look again at that dot. That’s here. That’s home. That’s us. On it everyone you love, everyone you know, everyone you ever heard of, every human being who ever was, lived out their lives. The aggregate of our joy and suffering, thousands of confident religions, ideologies, and economic doctrines, every hunter and forager, every hero and coward, every creator and destroyer of civilization, every king and peasant, every young couple in love, every mother and father, hopeful child, inventor and explorer, every teacher of morals, every corrupt politician, every “superstar,” every “supreme leader,” every saint and sinner in the history of our species lived there-on a mote of dust suspended in a sunbeam.”

– Carl Sagan

Trí thông minh nhân tạo và sự ngu xuẩn tự nhiên

(Mưa trích dịch từ “21 lessons for the 21th century” của Yuval Noah Harari)

Một cảnh trong series Westworld

Có một mẩu tin tốt lành là ít nhất trong một vài thập kỷ tới, chúng ta sẽ không phải đối mặt với cơn ác mộng khoa-học-viễn-tưởng rằng AI sẽ đạt tới ý thức (consciousness) và quyết định nô dịch hoặc tiêu diệt loài người. Chúng ta sẽ ngày càng dựa vào các thuật toán để đưa ra quyết định, nhưng sẽ rất ít khả năng các thuật toán sẽ thao túng chúng ta một cách có ý thức. Chúng sẽ không có chút ý thức nào.

Khoa học viễn tưởng thường nhầm lẫn trí thông minh với ý thức, và cho rằng để đuổi kịp hoặc vượt qua trí tuệ con người, máy tính sẽ phải phát triển ý thức. Cốt truyện cơ bản của hầu hết phim và sách về AI đều xoay quanh một thời điểm kỳ ảo khi một chiếc máy tính hoặc một robot có được ý thức. Khi điều đó xảy ra, thì hoặc là nhân vật chính loài người rơi vào tình yêu với con robot, hoặc con robot cố giết tất cả con người, hoặc cả hai thứ xảy ra cùng một lúc.

Trong thực tế, không có lý do để cho rằng trí thông minh nhân tạo sẽ đạt tới ý thức, vì trí thông minh và ý thức là hai thứ hoàn toàn khác nhau. Trí thông minh là khả năng giải quyết vấn đề. Ý thức là khả năng cảm thụ những thứ như là đau đớn, hoan lạc, yêu thương và giận dữ. Chúng ta thường lẫn lộn hai khái niệm này bởi vì ở loài người và các động vật có vú khác trí thông minh thường đi cùng với ý thức. Động vật có vú giải quyết các vấn đề bằng cảm thụ. Trong khi đó, máy tính giải quyết vấn đề theo cách hoàn toàn khác.

Có một số con đường khác nhau dẫn đến trí thông minh cao cấp, và chỉ một vài trong số những con đường này có liên quan đến việc đạt tới ý thức. Cũng giống như máy bay bay nhanh hơn chim mà không hề phát triển lông vũ, máy tính cũng có thể xử lý vấn đề tốt hơn động vật có vú mà không cần phát triển khả năng cảm thụ. Đúng là AI sẽ phải phân tích chính xác cảm giác của con người để chữa bệnh cho họ, nhận ra quân khủng bố, làm mai mối hoặc di chuyển giữa đường phố đầy khách bộ hành. Nhưng nó có thể làm như thế mà không cần có chút cảm giác nào của riêng nó. Một thuật toán không cần phải cảm thấy vui vẻ, tức giận hay sợ hãi để nhận ra các mẫu sinh hóa (biochemistry patterns) khác nhau của những con vượn vui vẻ, tức giận hay sợ hãi.

Tất nhiên, không phải hoàn toàn không có khả năng là AI sẽ phát triển cảm giác của riêng nó. Chúng ta chưa biết đủ nhiều về ý thức để có thể chắc chắn về việc này. Nhìn chung, có ba khả năng mà chúng ta cần cân nhắc:

  1. Ý thức có liên hệ với các thực thể sinh hóa hữu cơ theo một cách nhất định nào đó khiến cho việc tạo ra ý thức trên các hệ thống vô cơ là bất khả.
  2. Ý thức không có liên hệ với các thực thể sinh hóa hữu cơ, nhưng nó liên hệ với trí thông minh theo một cách nhất định khiến cho máy tính có khả năng phát triển ý thức, và máy tính sẽ PHẢI phát triển ý thức nếu chúng muốn vượt qua một ngưỡng thông minh nhất định.
  3. Không có chút liên hệ nào giữa ý thức và hệ thống sinh hóa hữu cơ lẫn trí thông minh cao cấp. Vì thế máy tính có thể phát triển ý thức – nhưng không nhất thiết như vậy. Chúng có thể trở nên siêu thông minh trong khi không có chút ý thức nào.

 Ở mức độ hiểu biết hiện tại, chúng ta không thể loại trừ bất cứ khả năng nào trong các khả năng trên. Nhưng chính xác vì chúng ta biết quá ít về ý thức, có rất ít khả năng chúng ta có thể sớm tạo ra các máy tính có ý thức. Nên mặc cho sức mạnh ghê gớm của trí thông minh nhân tạo, trong tương lai có thể dự đoán được (foreseeable future), việc sử dụng nó vẫn ít nhiều sẽ cần đến ý thức của con người.

Hiểm họa nằm ở chỗ nếu chúng ta dồn quá nhiều nguồn lực vào phát triển AI và quá ít vào phát triển ý thức của con người, sự tinh vi của trí tuệ nhân tạo sẽ chỉ phục vụ cho việc làm mạnh thêm lên sự ngu xuẩn tự nhiên (natural stupidity) của con người. Chúng ta sẽ ít có khả năng bị tấn công bởi một cuộc nổi loạn của robot trong những thập kỷ tới, nhưng chúng ta sẽ phải đối mặt với những quân đoàn bots biết rõ cách thao túng cảm giác của chúng ta hơn cả mẹ chúng ta, và sử dụng khả năng huyền bí này để bán cho chúng ta cái gì đó – dù là một chiếc xe hơi, một chính khách, hay nguyên cả một hệ tư tưởng. Những con bots này có thể xác định nỗi sợ hãi, nỗi hận thù và những khao khát sâu kín nhất của chúng ta, và sử dụng những đòn bẩy nội tại (inner leverages) này để chống lại chúng ta. Chúng ta vốn đã được nếm thử điều này trong các cuộc bầu cử và trưng cầu dân ý gần đây, khi mà hackers đã tìm được cách thao túng cử tri bằng cách phân tích dữ liệu về họ và lợi dụng các thành kiến sẵn có của họ. Trong khi những câu chuyện khoa học viễn tưởng giật gân thường dựng lên các kịch bản tận thế đầy kịch tính, thì trong thực tế chúng ta rất có thể đang đối diện với một tận thế hết sức tầm thường bởi những cú click chuột.

Để tránh khỏi viễn cảnh đó, với mỗi đô-la và mỗi phút chúng ta đầu tư vào việc nâng cấp trí thông minh nhân tạo, sẽ là khôn ngoan nếu chúng ta bỏ ra một đô-la và một phút để phát triển ý thức con người. Thật đáng tiếc, hiện tại chúng ta đang không làm gì nhiều để nghiên cứu và phát triển ý thức. Chúng ta chủ yếu chỉ nghiên cứu và phát triển khả năng con người dựa theo nhu cầu ngay trước mắt của hệ thống kinh tế và chính trị, thay vì dựa vào nhu cầu dài hạn của chúng ta với tư cách là các thực thể sống có ý thức (conscious beings). Sếp tôi muốn tôi trả lời emails nhanh nhất có thể, nhưng ông ta chẳng mấy quan tâm đến khả năng nếm và trân trọng thức ăn của tôi. Vì vậy, tôi kiểm tra emails ngay cả trong các bữa ăn, trong khi mất dần khả năng lưu ý đến cảm giác của chính mình. Hệ thống kinh tế gây sức ép khiến tôi phải mở rộng và làm phong phú danh sách đầu tư của mình, nhưng không cho tôi chút khích lệ nào để mở rộng và làm phong phú khả năng thấu cảm của tôi. Vì thế tôi phấn đấu để hiểu những bí ẩn của việc mua bán cổ phiếu, trong khi bỏ ra ít nỗ lực hơn nhiều trong việc tìm hiểu những nguyên nhân sâu xa của khổ đau.

Ở khía cạnh này, con người giống với các loài động vật đã thuần hóa khác. Chúng ta tạo ra những giống bò ngoan ngoãn có khả năng cho lượng sữa khổng lồ, nhưng ngoài việc đó ra thì chúng thua kém xa tổ tiên hoang dã của chúng. Chúng kém nhanh nhẹn hơn, kém tò mò hơn và ít khả năng thích nghi hơn. Ở thời điểm hiện tại chúng ta đang tạo ra những con người thuần hóa (tame humans) có khả năng tạo ra một lượng lớn dữ liệu và vận hành như những con chíp hiệu quả trong một cỗ máy xử lý dữ liệu khổng lồ, nhưng những con bò-dữ liệu này chẳng màng gì tới việc tối ưu hóa tiềm năng của con người. Đúng là chúng ta chẳng biết tiềm năng của con người có thể đạt đến đâu, vì chúng ta còn biết quá ít về tâm trí của con người. Thế mà chúng ta lại chẳng đầu tư mấy vào việc khám phá tâm trí con người, thay vào đó lại tập trung vào việc tăng tốc đường truyền Internet và hiệu quả của các thuật toán Big Data. Nếu không cẩn thận, chúng ta sẽ đâm đầu vào việc tạo ra những con người thoái hóa (downgraded humans) lạm dụng những hệ thống máy tính tiến hóa (upgraded computers) để tàn phá chính họ và tàn phá thế giới.

Lời người dịch: Vì đoạn này Yuval dùng chữ “tame humans” quá đắt làm tôi nhớ đến một đoạn mà D.H. Lawrence cũng dùng chữ “tame” trong phần cuối của cuốn “Lady Chatterley’s Lover”, mà tôi chép lại dưới đây.

“But won’t it ever come to an end?” she said.

“Ay, it will. It’ll achieve its own salvation. When the last real man is killed, and they’re all tame: white, black, yellow, all colors of tame ones: then they’ll all be insane. Because the root of sanity is in the balls. Then they’ll all be insane, and they’ll make their grand auto da fé. You know auto da fé means act of faith? Ay, well, they’ll make their own grand little act of faith. They’ll offer one another up.”

“You mean kill one another?”

“I do, duckie! If we go on at our present rate then in a hundred years’ time there won’t be ten thousand people in this island: there may not be ten. They’ll have lovingly wiped each other out.” The thunder was rolling further away.

“How nice!” she said.”

Thế giới

Thế giới đang ngày càng được thiết kế để gây thêm phiền não cho chúng ta. Hạnh phúc chẳng có chút ích lợi gì cho việc kinh doanh cả. Nếu chúng ta hạnh phúc với những gì chúng ta có, thì tại sao chúng ta phải cần thêm nữa? Làm sao anh bán được kem dưỡng da chống lão hoá? Anh làm người ta lo lắng về việc già đi. Làm sao anh lùa người ta đi bỏ phiếu cho một đảng chính trị? Anh khiến người ta sốt vó lên vì vấn đề nhập cư. Làm sao anh dụ được người ta mua bảo hiểm? Bằng cách làm người ta lo sợ về mọi thứ. Làm sao anh khiến được người ta đi phẫu thuật thẩm mỹ? Bằng cách nhấn mạnh vào các khuyết điểm ngoại hình của họ. Làm sao dụ họ xem TV? Khiến họ lo lắng rằng họ sẽ bỏ lỡ nhiều thứ nếu không xem. Làm sao bán một cái smartphone mới? Làm cho họ cảm thấy như thể họ đang bị bỏ lại đằng sau. Sống bình dị trở thành một kiểu hành động cách mạng. Sống hạnh phúc với sự tồn tại không-cần-nâng-cấp của bạn, sống thoải mái với những bản-thể-người đầy hỗn loạn của chúng ta, hoàn toàn không tốt cho việc kinh doanh một chút nào.

“The world is increasingly designed to depress us. Happiness isn’t very good for the economy. If we were happy with what we had, why would we need more? How do you sell an anti-ageing moisturiser? You make someone worry about ageing. How do you get people to vote for a political party? You make them worry about immigration. How do you get them to buy insurance? By making them worry about everything. How do you get them to have plastic surgery? By highlighting their physical flaws. How do you get them to watch a TV show? By making them worry about missing out. How do you get them to buy a new smartphone? By making them feel like they are being left behind. To be calm becomes a kind of revolutionary act. To be happy with your own non-upgraded existence. To be comfortable with our messy, human selves, would not be good for business.” 

Matt Haig, Reasons to Stay Alive

ngày em đọc những dòng này

Hôm nay, em đọc vài điều khiến em xúc động và giúp em nhận ra không còn nỗi sợ nào để phải sợ nữa. Không còn nước mắt để phải khóc. Không còn cổ để phải treo lên vì nhục nhã. Rằng mỗi khi em nghĩ rằng em đã xúc phạm ai đó, em chỉ tưởng tượng ra thôi và thực ra tất cả họ đều yêu thương em và không gì có thể thay đổi điều đó. Rằng mọi người và mọi điều đều sống bên trong em. Rằng điều đó cũng không làm cho bất cứ gì trở nên bớt thực hơn.

Rằng những đụng chạm nhẹ nhàng sẽ thay đổi em và ở lại với em lâu hơn là những va đập mạnh.

Rằng một mình có nghĩa là em đang tự do. Rằng những người tình cũ nhớ em và những người tình mới muốn em và người tình hiện tại đúng là người mà em cần ở cạnh. Rằng dòng điện li ti đang chạy xuống cánh tay em chính là lông vũ của thiên thần và họ liên tục thì thầm vào tai em, nếu em chọn lắng nghe họ nói. Rằng mọi điều em muốn xảy ra, sẽ xảy ra, nếu em quyết định rằng em thực sự muốn chúng. Rằng mỗi khi em nghĩ một điều buồn, em có thể nghĩ một điều vui thay thế. Rằng em hoàn toàn kiểm soát điều đó.

Rằng những người làm cho em cười là những người đẹp hơn những người đẹp. Rằng em cười nhiều hơn em khóc. Rằng khóc là tốt cho em. Rằng những người mà em căm giận rất mong em ngưng giận và chính em cũng mong việc đó. Rằng bạn bè em chính là phản chiếu những phần tốt đẹp nhất của em. Rằng em lớn hơn tổng của tất cả mọi điều em biết và tất cả cách em phản ứng với chúng. Rằng nhảy múa đôi khi quan trọng hơn là nghe nhạc.

Rằng những khoảnh khắc đáng xấu hổ nhất, khó xử nhất trong cuộc đời em chỉ tồn tại trong trí nhớ của riêng em mà không của ai khác. Rằng không ai đánh giá em khi em bước vào phòng và tất cả những gì họ muốn biết đó là em có đánh giá họ không. Rằng những gì em tạo ra và những gì em làm với thời gian của em quan trọng hơn là những gì em hiểu. Rằng sự khác biệt giữa công việc và nghệ thuật chỉ là niềm đam mê. Rằng chẳng việc nào trong hai việc đó định nghĩa được em. Rằng nói chuyện với người lạ chính là cách em kết bạn.

Rằng một ngày tồi tệ rồi sẽ kết thúc nhưng một nụ cười sẽ đi khắp thế gian. Rằng cuộc sống liên tục tự mâu thuẫn chính nó. Rằng chính đó là lý do tại sao nó đáng sống.

Rằng sự khác nhau giữa nỗi đau và tình yêu là thời gian. Rằng tình yêu chỉ thực đến mức em muốn. Rằng ngày nào mặt trời cũng mọc lên và tùy em có muốn mọc cùng với nó hay không. Rằng quyết định của em bây giờ, chính thời điểm này, sẽ thay đổi tương lai. Mãi mãi. Rằng mưa rất đẹp.

Và em cũng thế.

—-
Mưa dịch từ I wrote it for you của pleasefindthis

về nỗi buồn

Tranh Mưa vẽ, 2011

“Tôi cho rằng phần lớn nỗi buồn của chúng ta chỉ là những khoảnh khắc căng thẳng, khi ta như tê liệt bởi không còn cảm thấy điều gì mới mẻ sinh động nữa. Vì ta quá cô độc trước hiện hữu xa lạ vừa xâm nhập vào ta; vì mọi điều ta tin tưởng thân quen đã bị tước đoạt khỏi ta trong thoáng chốc; vì ta chênh vênh giữa dòng chuyển tiếp nơi ta không cách gì đứng vững. Đó là lý do tại sao nỗi buồn trôi đi: hiện hữu mới bên trong ta, vừa mới xuất hiện, đã đi vào trái tim ta, vào đến căn phòng sâu kín nhất và thậm chí đã không còn ở đó, mà đã đang chảy trôi trong mạch máu của ta. Ta không biết đó là gì. Ta thường dễ dàng nghĩ rằng không gì đã xảy ra cả, nhưng ta vẫn thay đổi, như ngôi nhà đã thay đổi khi khách lạ bước vào. Ta không biết ai đã đến, có thể sẽ không bao giờ biết, nhưng rất nhiều dấu hiệu đã chỉ ra rằng đây chính là cách tương lai đã đi vào trong ta để biến đổi ta, rất lâu trước khi nó thực sự xảy ra. Và đó cũng là lý do tại sao cần phải ở một mình và cần phải thật sự chăm chú khi buồn: bởi vì những khoảnh khắc bất động tưởng như không có gì xảy ra này, khi tương lai đang đi vào trong ta, thực ra gần gụi với đời sống hơn rất nhiều những sự kiện ồn ào ngẫu hứng khác xảy ra với ta từ bên ngoài. Ta càng im lặng, càng kiên nhẫn và rộng mở, sự hiện diện mới càng đi vào ta sâu hơn và trầm lặng hơn, và ta càng có khả năng trở thành nó, và biến nó thành định mệnh của riêng mình.”

“It seems to me that almost all our sadnesses are moments of tension, which we feel as paralysis because we no longer hear our astonished emotions living. Because we are alone with the unfamiliar presence that has entered us; because everything we trust and are used to is for a moment taken away from us; because we stand in the midst of a transition where we cannot remain standing. That is why the sadness passes: the new presence inside us, the presence that has been added, has entered our heart, has gone into its innermost chamber and is no longer even there, – is already in our bloodstream. And we don’t know what it was. We could easily be made to believe that nothing happened, and yet we have changed, as a house that a guest has entered changes. We can’t say who has come, perhaps we will never know, but many signs indicate that the future enters us in this way in order to be transformed in us, long before it happens. And that is why it is so important to be solitary and attentive when one is sad: because the seemingly uneventful and motionless moment when our future steps into us is so much closer to life than that other loud and accidental point of time when it happens to us as if from outside. The quieter we are, the more patient and open we are in our sadnesses, the more deeply and serenely the new presence can enter us, and the more we can make it our own, the more it becomes our fate.”

― Rainer Maria Rilke