Parasite: Ký Sinh Trùng hay Đại Hồng Thuỷ?

Trong lúc xem Parasite, những lời này của Hamvas Béla không tránh khỏi vang lên và ngân dài trong óc não:

“Trong con người vô thức nổi lên, trong xã hội, đám đông xuất hiện. Đây là một dạng di dân mới, là sự đột nhập thẳng thừng của sự tàn bạo. Tình thế không chỉ thay đổi từ bên ngoài; mà trạng thái tâm lý con người cũng bị đảo lộn cùng sự xua đuổi những cá nhân ưu tú và có vị thế cao hơn. Những gì đã từng ở trên, rơi xuống dưới, những gì từng ở dưới  giờ nổi lên trên. Vô thức lên trên và ý thức xuống dưới. Tri thức không ở trên, mà là bản năng, không phải ánh sáng, mà là sự tăm tối, không phải paradiso, mà là inferno, không phải thứ phát triển mà là thứ thấp kém, không phải trật tự và sự tử tế, mà là sự hỗn loạn và dục vọng. Không phải thứ tư duy có ý thức, mà là một  thứ cặn bã (reziduum) và thần tượng( mitosz). Bởi vậy trong sự chọn lựa, trong cách đánh giá các giá trị, trong thứ bậc và trong nhu cầu xuất hiện một trật tự đảo lộn.

Một tai họa giống như thế này chỉ xảy ra với con người khi nạn hồng thủy tràn ngập quả đất, và loài người chìm xuống biển. Nhưng lúc đó sự chết chìm này chỉ là bên ngoài, như nạn di dân cũng chỉ là bên ngoài: ngày nay con người chết chìm trong sự vô thức riêng của bản thân mình và của đám đông riêng của xã hội mình. Biển chính là sự vô thức, và sự vô thức chính là biển. Nạn hồng thủy chính là sự chết chìm trong cái vô thức. Ngày hôm nay chúng ta đang sống trong nạn hồng thủy từ bên trong.”

Đại hồng thủy đang nhấn chìm mọi thứ. Nhưng sẽ là vô ích, nếu mong đợi người Việt Nam có thể hiểu và miêu tả tình thế bi đát của chính họ, giống như người Hàn, hay các dân tộc có khả năng tự vấn khác, đang làm. Mặt tốt của vấn đề? Họ có thể sống nhẹ nhàng vui vẻ cho đến tận hơi thở cuối cùng.

Nhìn thẳng vào chính mình: đọc lại Thích Minh Châu mùa Phật Đản

Rước Phật qua cầu Tràng Tiền. Ảnh VNexpess.

Phật Đản là mùa lễ hội của những người theo đạo Phật. Đó là mùa mà toàn thể tăng ni Phật tử cùng hướng về, và tri tạ, một sự kiện diễn ra hơn hai mươi lăm thế kỷ trước: ngày đức Phật đản sanh (và đối với một số nhánh Phật giáo, cũng là ngày Ngài thành đạo và nhập diệt). Ở những thành phố có truyền thống tâm linh lâu đời như Huế, lễ hội lại càng huy hoàng và trọng thể. Hoa sen được đặt trên sông, được rước trên xe, được ôm trên ngực. Dưới cờ và hoa, trong tiếng chiêng trống và kinh cầu, giữa cái nóng 39 độ mùa hè, hàng ngàn người con thành tâm rước Phật.

Chẳng phải là con Ngài, cũng chưa định làm tu sĩ, chỉ với một tấm lòng yêu kính Đức Cồ Đàm, với đôi mắt tò mò đứng bên lề đường nhìn lễ hội Vesak, tôi bất giác tự hỏi: “Đức Phật à, có thực là họ đang rước Ngài không vậy?”

Và tôi nhớ, hơn bao giờ hết, những lời của Thượng Tọa Thích Minh Châu, đúng 50 năm về trước. Đó là năm 1970, chiến tranh đang lan rộng và leo thang, đau thương tang tóc đang xảy ra trên khắp cõi Việt Nam. Tại Viện Đại Học Vạn Hạnh, ngài Viện trưởng đã dùng những lời dưới đây để chào mừng ngày Phật Đản:

“Chiến tranh càng ngày càng trở nên ác liệt, tất cả những đau khổ lớn nhất của nhân loại đã xảy ra tại quê hương  của chúng ta, và hôm nay, giữa lòng đau đớn khôn cùng của đất nước, đấng Thế Tôn lại ra đời, như một vì sao Mai vụt hiện trên vùng tối đen của mặt đất thê lương này.

Đấng Thế Tôn không phải chỉ ra đời cách đây mấy ngàn năm vào một thời gian ấn định, vào một địa điểm xác định nào đó. Không, Đấng Thế Tôn ra đời mỗi ngày và mỗi giây phút trong đời sống chúng ta: chúng ta là những kẻ đồng thời với Ngài, ra đời với Ngài, đau đớn với Ngài, sống với Ngài, lên đường với Ngài và cùng đi về với Ngài trên con đường giải thoátcon đường của vì sao Mai tuyệt đối, hình ảnh bất diệt của Chân Như: đó cũng là dấu hiệu của Pháp thân bất sinh bất diệt giữa sự phân thân bi thảm trầm trọng của quê hương chúng ta.

Giữa cơn biến động tàn khốc của đất nước hiện nay, mỗi người đều cảm thấy rằng mình phải lên tiếng, vì không lên tiếng là có tội lớn với hồn thiêng của quê cha đất tổ; người nào cũng thấy rằng mình phải nói đến Hoà Bình và Dân Tộc, nói đến Tôn Giáo và Dân Tộc, nói đến Trách Nhiệm và Dân Tộc.

Còn những danh từ cao đẹp thời thượng của năm 2019 là gì? Cách mạng 4.0? Đổi mới Sáng tạo? Biến đổi Khí hậu? Nữ quyền? Thuận Tự Nhiên? Hay những gì gì nữa?

Tất cả sự lên tiếng đều đáng tôn kính, tất cả những danh từ cao đẹp đều đáng tôn quí, nhưng thật sự thì đằng sau sự lên tiếng ấy, đằng sau những danh từ cao đẹp ấy chúng ta sẽ thấy được những gì?

Tất cả lời nói đều trở nên vô nghĩa. Bất cứ người nào đi giữa đường cũng có thể lên tiếng và cũng có thể dùng những danh từ cao đẹp… Ai cũng có thể nói được và dùng được những danh từ chìa khoá của thời thượng, những danh từ gợi cảm đầy dân tộc tính và nhân loại tính, nhưng tiếng súng đại bác và tiếng phản lực cơ vẫn ồn ào ấm ĩ và lấn át hết tất cả những khẩu hiệu cao đẹp trên đời này.

Chiến tranh càng ngày càng lan rộng, không phải vì thiếu người tranh đấu cho hoà bình… mà bởi vì đã có quá nhiều người tranh đấu cho hoà bìnhchúng tôi nói đến hoà bình, các ngài nói đến hoà bình; Phật giáo nói đến hoà bình, các tôn giáo khác đều nói đến hoà bình: Mỹ, Pháp, Anh, Tàu, Nga, Bắc Việt và Nam Việt đều nói đến hoà bình; tất cả chúng ta đều ca tụng hoà bình, mà đau đớn biết bao là càng nói nhiều đến hoà bình thì máu lửa ở Việt Nam càng trở nên ác liệt thảm khốc hơn nữa.

Nói như thế, không phải chúng tôi đề nghị chúng ta hãy nói nhiều đến chiến tranh hay là chúng ta hãy chấp nhận chiến tranh. Không phải thế. Không ai lại có thể tàn nhẫn lãnh đạm thờ ơ như vậy và chúng tôi cũng không thể nào có thái độ ngây thơ như vậy.

Chúng tôi chỉ muốn lễ độ báo nguy với tất cả rằng không phải chỉ lên tiếng, không phải chỉ dùng những khẩu hiệu tình cảm là đủ; không phải chỉ suốt ngày suốt đêm chạy Đông cầu Tây để hô hào bênh vực cho hoà bình là đủ; không phải chỉ nói đến tình thương là có tình thương, không phải chỉ nói đến Đạo Pháp và Dân Tộc là cứu nguy quê hương và Tôn Giáo, không phải chỉ nói về hoà bình là đem hoà bình về cho quê hương.

Khi nói như trên, chúng tôi cũng không phải ngây thơ đến nỗi đề nghị với các ngài là đừng lên tiếng và chỉ giữ im lặng thụ động. Không phải thế.

Chúng tôi chỉ muốn lễ độ báo nguy với tất cả chúng ta rằng không phải lời nói là quan trọng, không phải im lặng là quan trọng, mà cũng không phải hành động là quan trọng, mà không phải vô vi thụ động là quan trọng.

Chỉ có một điều duy nhất quan trọng, chỉ một điều quan trọng tối thượng là mỗi người phải dám nhìn thẳng vào bộ mặt thực của chính mình, tự hỏi rằng mình có lường gạt mình bằng những đường lối tinh vi; mỗi người phải tự hỏi rằng mình có thực sự tự do trong tư tưởng; mỗi người phải tự hỏi rằng mình có thực sự giải phóng khỏi tất cả sự sợ hãi trong ý thức và vô thức; mỗi người phải tự hỏi rằng mình có thực sự tiêu trừ hết mọi tham vọng, dù là tham vọng tâm linh; có thực sự tiêu trừ hết mọi đố kỵ, thù hận; có thực sự tiêu trừ hết mọi sự triển khai bản ngã dưới mọi hình thức bằng cách lấp đầy sự trống rỗng của bản ngã bằng những ý niệm cao đẹp, bằng những khẩu hiệu mà ai cũng muốn dùng trên lưỡi và môi như là dân tộc, hoà bình, bác ái, từ bi, trách nhiệm vân vân?

Mỗi người đều chịu trách nhiệm cuộc phân hoá của quê hương hiện nay, mỗi người đều có tội, mỗi người đều đồng loã với sự tương tàn huynh đệ, máu đổ, nhà tan. Tất cả chúng ta đều đồng loã với cuộc chiến tranh này, dù tham chiến hay không tham chiến. Chúng ta đồng loã bằng cuộc sống nông cạn, bằng tình cảm yếu đuối, bằng thành kiến cố định, bằng sự bảo vệ bản ngã, bằng lý tưởng giả đạo đức, nhất là bằng tất cả sự sợ hãi, dưới đủ mọi hình thức.

Sợ hãi là cơn bệnh nặng nề nhất trong mỗi người; sợ hãi là mầm mống của tất cả mọi cuộc chiến tranh; vì sợ hãi nên phải lên tiếng, vì sợ hãi, nên phải im lặng; vì sợ hãi nên phải thụ động, trốn trong tháp ngà.”

5 năm sau khi những lời này được nói ra, chiến tranh chấm dứt. Nhưng nó có chấm dứt thật hay không? Thích Minh Châu khẳng định:

“Chiến tranh nay mai sẽ chấm dứt, nhưng sự nô lệ của con người không hẳn là mất đi, khi hoà bình đến, sự nô lệ này càng hiện lên rõ rệt hơn nữa, vì chỉ có một sự nô lệ đáng sợ là sự nô lệ của tinh thần và tư tưởng, còn tất cả sự nô lệ khác chỉ có tính cách phụ thuộc.”

Sự nô lệ ấy ở đâu ra, và cần phải làm gì?

Tất cả những sự sụp đổ hiện nay, tất cả cơn khủng hoảng hiện nay đều xuất phát từ sự nô lệ tâm thức của cá thể. Chiến tranh xuất phát từ sự mâu thuẫn nội tại của cá thể; cơn bệnh của tập thể phát xuất từ ý thức phân tán của cá thể. Chủ nghĩa quốc gia, cũng như chủ nghĩa quốc tế, không giải quyết được sự mâu thuẫn của ý thức con người; tất cả những ý thức hệ cũng đều thất bại, vì ý thức hệ trở thành quan trọng hơn con người; con người bị nô lệ vào ý thức hệ gây ra những mầm mống phân ly với nhau và hy sinh cho một tương lai ảo tưởng mà bỏ quên hiện tại sống động. Tín điều và tín ngưỡng của tôn giáo cũng gây mầm mống chia rẽ trong con người. Tất cả những cuộc cách mạng lịch sử đều thất bại, vì những cuộc cách mạng ấy đã xây dựng trên những tương quan sai lầm bất động giữa cá thể và tập thể, giữa tư thể và xã hội. Chỉ có một cuộc cách mạng quan trọng và có ý nghĩa, đó là cuộc cách mạng nội tâm của cá thể sáng tạo. Cách mạng nội tâm là cuộc cách mạng của ý thức, của tư tưởng toàn diện trong con người.

50 năm sau, điều quan trọng ấy đã được làm đến đâu rồi? Bao nhiêu người còn ý thức về tình thế mà mình đang ở trong, ngay giữa trạng thái được gọi là hòa bình? Bao nhiêu người thực sự hiểu điều họ đang làm, điều họ đang nói, điều họ gọi là “ngàn năm văn hiến” hay “văn hóa Việt Nam”?

“Thực tính mấy ngàn văn văn hiến ấy là gì? Thực tính của Việt Tính là gì? Nói khác đi, căn nguyên của tinh thần Việt Nam là gì? Nghĩa là cái gì đã làm con người Việt Nam phải đến tình thế lịch sử hiện nay? Cái gì đã làm hai chữ Việt Nam có mặt và đang có mặt một cách đẫm máu trên mặt trái đất hiện nay? Và cái gì sẽ đưa Việt Nam đi đến trong tương lai – đi về tinh túy của quê hương hay đi về sự vong quốc, mất mọi gốc rễ, xa lìa nguồn gốc của đất mẹ? Hiểu được cái gì ấy đã nuôi dưỡng tinh thần dân Việt từ mấy ngàn năm nay, hiểu được cái ấy là tìm ra được thực tính, thực chất, bản tính, bản chất của Việt Nam, sự hiện diện của Việt Nam trong văn hóa Đông Phương và sự đối diện của Việt Nam với văn hóa Tây Phương. Hậu quả của sự hiện diện ấy là hiện trạng của con người Việt Nam bây giờ, một hiện trạng thê thảm được thể hiện qua ý thức về sự đánh mất thực tính của Việt Nam đồng một nhịp với sự đánh mất thực tính của Đông phương, song hành với sự đánh mất thực tính của Tây phương trong sự khủng hoảng của nền văn minh Tây Phương hiện đại. Sự khủng hoảng này đã tìm được mảnh đất Việt Nam để phát hình một cách ngoạn mục bi đát qua trận chiến tranh Việt Nam vì Việt Nam là mảnh đất mà con người đã trải qua kinh nghiệm tang thương nhất về sự mâu thuẫn cao độ giữa sự hiện diện và sự đối diện, giữa sự đánh mất về tự tính và sự đánh mất về tha tính, giữa sự khủng hoảng của những giá trị Đông Phương và những giá trị Tây Phương. 

Sự khủng hoảng ấy phát ra từ sự tàn phế suy liệt trong tinh thần Việt Nam, từ sự tiêu tán suy nhược của sinh lực Việt Nam: cơ thể Việt Nam đã mất sinh lực trong chính tự thân và chính sự mất sinh lực nội tại ấy đã là nơi đón rước con vi trùng nguy hiểm nhất ở thời hiện đại, đó là tinh thần hư vô (nihilisme) lan tràn khắp thế giới hiện nay. Chủ nghĩa hư vô là hậu quả của sự mất sinh khí trong tất cả mọi giá trị của nhân loại từ trước cho đến bây giờ và chính chủ nghĩa hư vô ấy đã đưa đến trận chiến tranh ác liệt ở Việt Nam từ mấy chục năm nay: và con người nhất là con người Việt Nam càng lúc lại càng không biết mình là ai, mình đang ở đâu, mình sẽ ra sao, vì tất cả mọi sự đã đảo lộn, tất cả mọi giá trị thiêng liêng đã đổ ngã, và ý thức của Việt Nam, càng lúc càng rã rời phân tán, và con người đang là “con người Việt Nam”, bỗng một sớm thấy mình hóa thân thành một con vật sợ hãi, con thú bị săn đuổi, sợ hãi tất cả mọi sự, run rẩy khắp toàn thân vì biết rằng mình có thể chết bất cứ lúc nào, không phải chỉ nơi trận địa mà ngay tại nhà mình, con thú sợ hãi ấy càng lúc càng sợ bâng quơ, càng lúc càng co rúm lại, vì sợ hãi làm cho người ta co rút lại, càng co rút lại thì mình càng nhỏ bé dần đến lúc nhỏ lại gần như một đồ vật, một gói, một trái banh tròn, của con người mà ai muốn đá đi đâu cũng được; tự chủ biến nghĩa đi và trở thành tự vệ, và sau cùng tự vệ biến nghĩa đi và trở thành tự động hay thụ động; con người biến thành con vật và con vật biến thành đồ vật rồi đồ vật biến thành cái máy, một thứ máy móc tự động.

Con người thì thảm thương như thế, nhưng còn sản phẩm tinh thần của con người? Sản phẩm tinh thần của con người trở nên một guồng máy được tổ chức một cách tinh vi tối tân; guồng máy to lớn ấy để ra những cái máy nhỏ, gọi là những con người máy; những đại học đường trở nên những lò đúc, mỗi năm cố gắng tạo ra thực nhiều những con người máy, mang tên là kỹ sư; bác sĩ, chuyên viên, ký giả, học giả v.v…. mỗi năm, từng lớp sinh viên ra đời; mang một nhãn hiệu đẹp đẽ, một chức tước cao trọng, để rồi không biết mình sống để làm gì trong một thế giới mà càng lúc con người càng vắng mặt. Càng lúc những đồ vật càng nhiều, và giá trị của đồ vật trở thành tiêu chuẩn để đánh giá con người. Con người lại trở nên một đồ vật giữa những đồ vật, văn hóa trở thành những trang điểm phấn son, làm đẹp một nét mặt khô chết. 

Đã từng có một thời như thế, nơi trái tim của tâm linh Việt Nam, điểm hội tụ của minh triết Việt Nam, những lời lẽ của trí huệ và từ bi được ấm nóng đanh thép tỏa ra như thế. Những lời này không chỉ nên được đọc mỗi 50 năm một lần, hay mỗi mùa Phật Đản. Hơn bao giờ hết, những câu hỏi đau đáu và những lời gửi gắm thiết tha ngài Viện trưởng để lại cho chúng ta, cần được đọc lại, cần được thể nhập và cần được hành động, trong từng hơi thở hôm nay:

“Đức Phật đã cứu chúng ta, bây giờ đến lượt chúng ta hãy cứu lấy Đức Phật. Làm sao làm sống lại Chân Lý? Làm sao cho niềm tin tôn giáo thôi còn là một món trang hoàng cho đời sống trí thức hay tệ hơn cho sinh hoạt cảm tình của con người, mà trái lại, phải trở thành nhịp thở của tim, thành máu lưu thông trong huyết quản, thành chính sự sống? Làm sao cho sống lại nụ cười hai ngàn năm trăm năm trước của đức Từ Phụ, nụ cười của Từ, Bi, Hỉ, Xả, để xóa tan vết hằn trên mặt thế giới đau thương? Việt Nam rách nát của chúng ta và cả nhân loại hiện nay, đang héo mòn trông đợi nụ cười ấy, nụ cười của Thế Tôn ngày Thành Đạo.”


Toàn bộ các trích đoạn trong bài đều trích từ tập sách “Trước sự nô lệ của con người – Con đường thử thách của văn hóa Việt Nam” – TT Thích Minh Châu – Nha Tu Thư và Sưu Khảo, Viện Đại Học Vạn Hạnh 1970. Bản điện tử chép từ Thư Viện Hoa Sen, có chỉnh sửa một vài lỗi typo.

Thực tình tính mệnh Việt Nam

Thiếu nữ Huế, 1963

Hai ngàn ba trăm năm trước, Trang Tử viết Nam Hoa Kinh dài hàng vạn chữ, rốt cuộc chỉ để nói rằng thiên hạ đại loạn vì mất đạo, mất đạo nên “không loài nào được yên với thực tình của tính mệnh” (bản dịch của Nhượng Tống). Nếu đọc kỹ kinh Phật, nghe sâu lời của Jesus, hay soi trong cốt tủy của mọi nhà hiền triết cổ kim, cũng sẽ quy về một mối ấy: Con người vì chấp mê vào lý trí và giác quan của mình mà không nghe được nhạc trời, không hiểu được chân tính bản thể, nên thay vì sống trọn vẹn với thể tính của mình (thiên đường) thì tồn tại quay cuồng trong đau khổ (địa ngục).

Như mọi dân tộc khác, Việt Nam cũng từng có những người con xuất chúng dấn thân đi tìm thể tính của dân tộc mình. Chỗ này cần nói rõ: thể tính khác với danh tính (identity) của dân tộc, lại càng khác với vấn đề độc lập, tự do của đất nước. Cho nên những cá nhân được nhắc đến trong sử sách thường chỉ là vua chúa quan tướng, những ngọn sóng ba đào của dòng chảy lịch sử, chứ ít ai chạm đến được những tầng sâu hơn của đại dương tính mệnh. Mà thể tính lại nằm ở tầng sâu xa nhất, là chỗ “không thể nghĩ bàn” mà triết gia cổ kim đều bất lực khi muốn nói về.

Không thể nghĩ bàn, nhưng lại rất hiển nhiên. Hamvas Béla cũng khẳng định việc này trong Minh Triết Thiêng Liêng: đạo lớn vốn rất dễ hiểu. Hãy thử đọc lại đoạn này của Nam Hoa Kinh:

“Con ngựa: móng có thể dày sương, tuyết; lông có thể chống gió, rét; gặm cỏ, uống nước, ghếch cẳng mà ở cạn; đó là chân tính của ngựa. Dù có đền cao, cung đẹp, nó có cần dùng chi! Kịp khi Bá Nhạc nói: “Tôi trị ngựa giỏi lắm!” Rồi đốt lông nó, cắt bờm nó, gạt móng nó, ràng đầu nó, buộc nó vào yên, cương; giam nó vào tàu, chuồng; thế là ngựa chết mười phần đến hai, ba rồi! Bắt nó đói; bắt nó khát; bắt nó quần; bắt nó chạy; bắt nó phải chỉnh tề. Đàng trước có cái nạn dàm, thiếc; mà đàng sau có cái oai roi, vọt. Thế là ngựa chết đã quá nửa rồi!”

“Chết quá nửa” tức là sống ngược lại với thể tính, đi xa khỏi đạo trời. Charles Eisentein, tác gia đương đại người Mỹ, nói rằng điều mà nhân loại đang chứng kiến hiện nay không phải là thể tính của nhân loại (nature of humanity), mà là sự chối bỏ thể tính của nhân loại (nature of humanity denied). Điều này nếu đọc lại Kẻ Phản Ki-tô của Nietzsche, “Chống Ki-tô” của Hamvas Béla, hay thông điệp nghìn năm trước của Trang Tử, sẽ thấy rõ đều là một vậy.

Quay lại Việt Nam: vậy ai là những người đã gọi tên thể tính Việt Nam từ những cội nguồn nguyên thủy của nó? Trước hết là những bậc tổ tiên đã dựng nên truyền thuyết, đã tạo nên tục ngữ, ca dao, đã sống trọn vẹn như hoa mọc lên từ đất và gọi tên chỗ họ mọc lên là “đất nước”. Rồi đến Nguyễn Du thăng hoa Việt ngữ trong Truyện Kiều. Rồi đến Phạm Duy thăng hoa Việt tính trong âm nhạc. Rồi đến Bùi Giáng làm thơ, như mưa nguồn chảy ra từ uyên nguyên sơ thủy:

“Hỏi rằng: người ở quê đâu
Thưa rằng: tôi ở rất lâu quê nhà
Hỏi rằng: từ bước chân ra
Vì sao thấy gió dàn xa dặm dài
Thưa rằng: nói nữa là sai
Mùa xuân đương đợi bước ai đi vào
Hỏi rằng: đất trích chiêm bao
Sá gì ngẫu nhĩ mà chào đón nhau
Thưa rằng: ly biệt mai sau
Là trùng ngộ giữa hương màu Nguyên Xuân”

Chào Nguyên Xuân, Mưa Nguồn, Bùi Giáng, 1962

Phạm Công Thiện đã từng cố đi tìm thể tính của Việt Nam. Nhưng vì cố quá, cố theo lối Heidegger nghiêm túc lòng vòng mà quên đi cái rong chơi phiêu bồng, cái an nhiên nhẹ nhõm. Mà “phiêu bồng rớt hột” (chữ của Bùi Giáng) lại nằm ở cốt tuỷ của thể tính Việt Nam.

Nói thật dài, dẫn thật xa, đi một vòng cổ kim như vậy, rốt cuộc để kết lại điều gì? Rằng những ai còn chưa biết, hãy biết. Những ai biết rồi, hãy buông. Phàm đã sống trên mảnh đất phía Nam này, hoặc là hoàn toàn hồn nhiên thuần phác (mà hiện nay chắc chẳng còn ai như vậy, ngay chính trẻ con cũng bị phá hỏng từ đầu); hoặc là cần phải vượt (Việt) lên trên chính những hồn nhiên đã đánh mất của mình, để hồn nhiên trở lại (hồi thuần), để thể nhập vào đất-nước quê-hương.

Ghi chép ngắn về NƯỚC

Cháy/Chảy, tranh Mưa vẽ digital, 2011

Tổ tiên người Việt đã cực kỳ sâu sắc khi gọi nơi mình sinh sống là nước. Cảm thức nguồn cội mạnh và xa hơn hẳn mấy chữ tiếng Anh nation, country, state, homeland, tiếng Pháp pays, tiếng Latin patria. Đám Tây lông chỉ nghĩ được đến nhà chúng nó hay đất đai của tổ tiên, còn người Việt đã tư duy cỡ Thales của Hy Lạp cổ: rằng nước là vật chất cổ đầu tiên của thế gian, là nguồn gốc của vạn vật, bao gồm con người.

“Bởi vì nước là nguyên tố duy nhất được sắp xếp bằng đầy đủ bốn đặc tính, nước linh hoạt nhất, dễ biến hoá nhất, thay đổi nhẹ nhàng nhất cái trạng thái đậm đặc của nó, nước biến thành không khí và lửa và đất một cách dễ dàng nhất.

Và nếu hình ảnh cổ của nước tương đồng với người đàn bà, nó cũng duy trì thường xuyên các đặc tính của đàn ông trong bản thân. Nước là người mẹ, đời sống sinh ra từ nó, nhưng mặt khác nước rơi xuống mặt đất khô cằn cũng giống như tinh dịch rơi vào tử cung cháy bỏng, và thụ tinh đất.

Bởi vậy thuật giả kim biết đến ba loại nước: nước tinh dịch giới tính nam, nước sinh đẻ và dinh dưỡng giới tính nữ, và nước adrogun cân bằng trong đàn ông và đàn bà, để trở thành siêu giới tính. Đây là aqua ignificata, là nước cháy, lửa-nước, cái mà chiêm tinh học gọi là Bọ Cạp. Đây là sự gặp gỡ giữa nước với logo, với tinh thần cháy bỏng, với ngôn từ, với tư tưởng, với lửa tạo dựng.”

– Minh Triết Thiêng Liêng tập II của Hamvas Béla, NXB Tri Thức

Đến đây, hãy nhớ đến Phạm Công Thiện, trong lời đề từ của ông cho quyển “Ý thức mới trong văn nghệ và triết học“:

GỬI MỘT NGƯỜI ĐỌC KHÔNG QUEN 
CÙNG CHÁY MỘT THỨ LỬA THIÊNG NHƯ TÔI 
CÙNG ĐƯỢC NUÔI BẰNG MỘT THỨ NƯỚC ĐIÊN NÀO ĐÓ CHẢY TRÔI NHƯ TÔI 
CÙNG SỐNG NHƯ TÔI ĐANG SỐNG 
CHÁY 
VÀ CHẢY 
CHÁY VÀ CHẢY KHÔNG NGỪNG…

Đổi một chút thanh, chuyển một chút âm, là cháy đã thành chảy, là lửa đã thành nước, và dòng tư tưởng đã được tạo dựng. Tiếng Việt kỳ diệu như thế đó. Đừng quên.