Parasite: Ký Sinh Trùng hay Đại Hồng Thuỷ?

Trong lúc xem Parasite, những lời này của Hamvas Béla không tránh khỏi vang lên và ngân dài trong óc não:

“Trong con người vô thức nổi lên, trong xã hội, đám đông xuất hiện. Đây là một dạng di dân mới, là sự đột nhập thẳng thừng của sự tàn bạo. Tình thế không chỉ thay đổi từ bên ngoài; mà trạng thái tâm lý con người cũng bị đảo lộn cùng sự xua đuổi những cá nhân ưu tú và có vị thế cao hơn. Những gì đã từng ở trên, rơi xuống dưới, những gì từng ở dưới  giờ nổi lên trên. Vô thức lên trên và ý thức xuống dưới. Tri thức không ở trên, mà là bản năng, không phải ánh sáng, mà là sự tăm tối, không phải paradiso, mà là inferno, không phải thứ phát triển mà là thứ thấp kém, không phải trật tự và sự tử tế, mà là sự hỗn loạn và dục vọng. Không phải thứ tư duy có ý thức, mà là một  thứ cặn bã (reziduum) và thần tượng( mitosz). Bởi vậy trong sự chọn lựa, trong cách đánh giá các giá trị, trong thứ bậc và trong nhu cầu xuất hiện một trật tự đảo lộn.

Một tai họa giống như thế này chỉ xảy ra với con người khi nạn hồng thủy tràn ngập quả đất, và loài người chìm xuống biển. Nhưng lúc đó sự chết chìm này chỉ là bên ngoài, như nạn di dân cũng chỉ là bên ngoài: ngày nay con người chết chìm trong sự vô thức riêng của bản thân mình và của đám đông riêng của xã hội mình. Biển chính là sự vô thức, và sự vô thức chính là biển. Nạn hồng thủy chính là sự chết chìm trong cái vô thức. Ngày hôm nay chúng ta đang sống trong nạn hồng thủy từ bên trong.”

Đại hồng thủy đang nhấn chìm mọi thứ. Nhưng sẽ là vô ích, nếu mong đợi người Việt Nam có thể hiểu và miêu tả tình thế bi đát của chính họ, giống như người Hàn, hay các dân tộc có khả năng tự vấn khác, đang làm. Mặt tốt của vấn đề? Họ có thể sống nhẹ nhàng vui vẻ cho đến tận hơi thở cuối cùng.

Endgame: nhìn từ Việt Nam

Bằng một phong thái đĩnh đạc, trên nền nhạc bi tráng hào hùng, Thanos từ từ đưa Găng Tay Vĩnh Cửu lên, trước khi búng tay kết thúc, thong thả đưa ra một kết luận đầy tính triết học-tâm linh:

Ta là… điều không thể tránh.

Nhưng có búng tay bao nhiêu thì vẫn chưa kết thúc, bởi toàn bộ đá Vĩnh Cửu đã chuyển sang một bàn tay khác. Đến lượt Tony Stark từ từ đưa tay mình lên, thủng thẳng buông một vế đối vô tiền khoáng hậu:

Ta là… Iron Man.

Đây là câu thoại hàm hỗn thênh thang nhứt trong lịch sử các câu thoại của Holywood. Bởi nó tóm gọn toàn bộ tinh thần, toàn bộ tâm thế, toàn bộ thái độ sống không phải chỉ của một Iron Man, không chỉ của đế chế điện ảnh tạo ra Vũ trụ Marvel, mà là thái độ chung của toàn bộ loài người, loài động vật mà người Mỹ tự trao cho mình cái quyền đại diện. Đó là thái độ tự phụ ngông cuồng của con người trước thiên nhiên, và ý chí gan bướng lỳ lợm của hắn trước vũ trụ. Hắn không màng gì mạng sống của chính mình đã đành, hắn cũng chẳng màng chi số phận hẩm hiu của hành tinh hay nhân loại (như hắn vẫn rất mực khăng khăng thuyết phục mình và người khác). Cái hắn quan tâm? Là chính hắn. Căn tính hắn, bản ngã hắn, sự thật của hắn: niềm tin của hắn vào cái mà hắn cho là đúng, là hay, là tốt đẹp. Dù có tiêu hủy đến hạt bụi cuối cùng trong vũ trụ, thì hắn vẫn phải khẳng định cho bằng được, tao đây, tao nè, tao đã đến đây và tao đã làm điều ấy đó, rồi sao?

Còn người Việt Nam? Người Việt Nam lũ lượt kéo nhau ra rạp, lũ lượt góp tiền cho Marvel tiếp tục mần thêm phim, và, búng nhẹ tay trước khi uống cốc trà sữa thứ ba trong ngày, người Việt Nam hềnh hệch mà rằng:

Ta là… cái đéo gì cũng được. Hihi.

Người phụ nữ mạnh nhất

Một cảnh trong Phantom Thread (2017)

Ai là người phụ nữ mạnh mẽ nhất trên màn ảnh 2017-2018? Wonder Woman là một nữ siêu anh hùng xinh đẹp dựng lên để kéo người ta đến rạp. Bà mẹ trong Three Billboards là một người mẹ mất con tuyệt vọng và gan lì. Lady Bird là một cô bé mới lớn và một nữ đạo diễn mới nhú. Cô gái trong Shape of Water là một kẻ cô đơn phát hiện ra mình thích làm tình với người cá. Mother! có nhắc đến hình tượng người mẹ lớn – Mẹ Tự Nhiên – nhưng người mẹ này bị chồng con hành hạ cho lên bờ xuống ruộng.

Chỉ sót lại một người phụ nữ siêu quyền lực: Alma trong Phantom Thread. Cô là người vợ duy nhất có khả năng nhìn thẳng vào mắt chồng mình, đẩy dĩa trứng trộn với nấm độc cô đã tự tay chuẩn bị đến trước mặt ông ta, và nói một cách bình thản:

“Em muốn anh phải nằm dài ra. Bất lực, yếu ớt, mở phơi… và chỉ duy nhất một mình em mới có thể giúp anh. Sau đó em muốn anh mạnh mẽ trở lại. Anh sẽ không chết. Anh có thể ước rằng mình chết đi cho xong, nhưng anh sẽ không chết. Anh chỉ chậm lại một chút thôi.”

Để đáp lại, người chồng, vừa nhìn cô dịu dàng vừa từ tốn ăn hết dĩa trứng, rồi vươn người về phía cô:

“Hôn anh đi, cô gái của anh, trước khi anh ngộ độc.”

Đó là loại quyền lực ghê gớm mà một người phụ nữ sở hữu: tình yêu, sự dịu dàng, sự quả quyết, và quyến-rũ-không-gì-cưỡng-nổi.

call me by your name

Nếu tôi là một gã choai 17 tuổi, tôi sống ở một biệt thự mùa hè ở miền Bắc nước Ý, tôi biết tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Ý, tôi thích đọc sách một mình bên bờ suối vắng, tôi biết đàn piano một bản nhạc của Bach theo 3 phiên bản khác nhau, hàng ngày tôi cùng gia đình ăn uống ở ngoài hiên nắng vàng, uống nước hoa quả hái từ vườn, ăn cá bắt từ sông, được phục vụ bởi hai người gia nhân già tận tụy, thi thoảng tôi theo ba tôi là giáo sư khảo cổ đi trục vớt những bức tượng cổ từ dưới biển, cùng đi có cả anh phụ tá nghiên cứu điển trai của ba tôi, rồi những tối trời mưa mẹ tôi đọc sách cổ bằng tiếng Đức rồi dịch ra tiếng Anh cho tôi nghe, rồi mẹ lại nói chuyện với tôi bằng tiếng Pháp, ngầm khuyến khích tôi hãy tỏ tình với anh ấy đi, rồi tôi lại được một cô gái trẻ đẹp thông minh đến từ Paris đem lòng yêu mến, buổi tối chúng tôi khiêu vũ, buổi đêm chúng tôi bơi ở sông, buổi trưa chúng tôi làm tình với nhau trên gác xép, rồi đêm đến tôi lại hẹn hò với anh phụ tá… Đấy, nếu tôi ở trong tất cả những điều kiện như thế, tình huống như thế, thì tôi hỏi bạn, tôi không gay thì để làm gì cho nó phí đời tôi? Và nếu tôi có là bi-sexual, là pansexual, là bất cứ của nợ gì sexual thì cũng được tuốt, bởi vì sống một cuộc sống NHƯ THẾ mà không get sexual rồi fuck nhau thì tôi hỏi bạn còn việc gì đáng làm hơn để hưởng thụ cuộc đời nữa hay không hả, hả?

Three Billboards Outside Ebbing, Missouri

Một bà mẹ có con gái tuổi teen bị hiếp và giết bằng cách đốt cháy. Hơn nửa năm trời, bà không nhận được bất cứ thông tin nào hoặc thấy động thái gì từ phía cảnh sát trong việc truy tìm hung thủ. Bà quyết định thuê 3 tấm biển quảng cáo lớn chạy 3 dòng chữ:

“RAPED WHILE DYING”

“AND STILL NO ARRESTS?”

“HOW COME, CHIEF WILLOUGHBY?”

Willoughby là tên cảnh sát trưởng của hạt Ebbing, bang Missouri, một địa điểm hư cấu, nơi câu chuyện diễn ra, và cũng là người mà bà mẹ cho rằng cần phải chịu trách nhiệm trong việc đòi lại công lý cho bà.

Nhưng biết đòi công lý ở đâu? Tất cả mọi người, bao gồm người mẹ đau đớn và giận dữ, vị cảnh sát trưởng bất lực, gã cảnh sát viên ngớ ngẩn đầy cảm tính, em trai đau khổ và người cha bệnh hoạn của nạn nhân, nha sĩ béo, cha cố béo, và mọi người khác trong làng… không một ai biết công lý ở đâu, và, quan trọng hơn cả, tùy vào trải nghiệm sống mà mỗi người đều có một định nghĩa riêng, một khái niệm riêng về công lý. Và cái gọi là hệ thống công lý hiện hành thì lộ rõ sự bất lực trong việc hàn gắn sự đứt gãy chia tách này, lại càng không có cách nào ngăn cản được hậu quả bạo lực của nó. Tất cả cuộn xoáy vào nhau như một cơn bão dữ dội khủng khiếp.

Giữa bão tố mịt mùng ấy, vẫn luôn có những tia sáng le lói của sự tử tế, của lòng vị tha, của sự chân thật. Sự chân thật là đặc tính nổi bật và mạnh mẽ nhất của bộ phim này. Nó phản kháng, nó nổi dậy, nó lột trần mọi thứ kinh tởm đằng sau sự đèm đẹp và ngái ngủ của thế giới nơi chúng ta đang sống. Nó đòi hỏi chúng ta phải nhìn vượt lên, nhìn sâu hơn, để thấy không chỉ một tội ác đơn lẻ ở một vùng quê nước Mỹ. Nó tuyên bố chính thế giới xinh đẹp này mới là thứ đang bị cưỡng hiếp trong lúc đang chết dần. Nó chính là tấm biển quảng cáo lớn, là tiếng gào thét thống thiết từ sâu thẳm tâm can, là cú tát mạnh mẽ vào mặt những người còn đang trốn tránh, còn đang sợ hãi, còn đang ngủ quên. Nó thúc giục và ra lệnh cho mọi người hãy thức dậy, và đối mặt.

Đối mặt với cái gì? Đối mặt với sự tuyệt vọng. Rằng không thể có bất cứ một lối thoát nào khả dĩ nếu chúng ta tiếp tục sống như cách chúng ta đang sống hiện nay. Rằng mọi hy vọng chỉ là ảo giác, mọi nỗ lực chỉ là tạm thời, và mọi đau đớn quằn quại đều hoàn toàn vô nghĩa. Chúng ta phải đi cho đến điểm tận cùng, chấp nhận nó, khóc và cười với nó bằng gan ruột chúng ta, để rồi mới có thể thực sự nhận ra “tuyệt vọng cũng đẹp như một bông hoa”.

Như tất cả mọi lời tuyên bố chân thật, bộ phim không đưa ra kết luận. Bi quan/lạc quan, hy vọng/tuyệt vọng, cam chịu/bắt tay vào hành động: nó để lại quyền quyết định cho mỗi nhân vật, cũng là mỗi chúng ta. Đó là lời mời gọi tha thiết nhất, trí huệ nhất, từ bi nhất khởi đi từ trái tim của người nghệ sĩ – cũng chính là nơi mà Thượng Đế cư ngụ. Xem phim này, bạn hãy thật im lặng, để nghe được lời thì thầm của Ngài.

Còn rất nhiều tiếng cười, và nhiều cái đẹp trong phim. Nhưng tiếng cười thì không thể kể, cái đẹp thì không thể nghĩ bàn. Tôi để dành những thứ đó để các bạn nhâm nhi thưởng thức. Để kết, tôi chỉ chép ra đây một vài dòng trong bức thư mà Cảnh sát trưởng Willoughby gửi cho Jason, nhân viên của anh:

“…Dù vậy anh vẫn nghĩ là cậu quá giận dữ. Anh biết từ khi cha cậu mất cậu phải chăm sóc mẹ cậu các thứ, nhưng nếu cậu cứ giữ quá nhiều căm hận như vậy trong lòng, anh không nghĩ là cậu có thể bao giờ trở thành – điều mà anh biết cậu muốn trở thành – một cảnh sát điều tra (a detective). Vì cậu có biết để trở thành cảnh sát điều tra thì cần gì không? Cậu hẳn sẽ co rúm lại khi anh nói điều này, nhưng điều cần thiết để trở thành cảnh sát điều tra… là TÌNH YÊU. Vì qua TÌNH YÊU có AN TĨNH, và qua AN TĨNH có TƯ DUY. Và đôi khi cậu cần tư duy để điều tra các thứ, Jason à. Đó có lẽ là tất cả những gì cậu cần. Cậu thậm chí không cần đến súng. Và cậu chắc chắn không cần sự CĂM THÙ. Sự căm thù chưa bao giờ giải quyết được bất cứ vấn đề gì. Nhưng AN TĨNH thì có, và TƯ DUY cũng vậy. Cậu thử xem. Thử một lần để đổi gió xem thế nào. Không ai nghĩ cậu là gay đâu. Hoặc nếu đứa nào nghĩ vậy, thì gô cổ chúng nó lại, vì tội kỳ thị giới tính! Chúng nó há chẳng sẽ sốc hàng lắm hay sao?…”

Xem Arrival (3): Điều bí ẩn

Khẩn cấp: người ngoài hành tinh đã xuất hiện ở nhiều điểm khác nhau trên trái đất, phi thuyền của họ treo lơ lửng trên trời như những viên sỏi hình bán nguyệt khổng lồ. Không ai biết họ từ đâu đến, họ đã đến bằng cách nào, và đến đây để làm gì. Vấn đề nghiêm trọng nhất: họ không làm gì cả.

Làm thế nào bây giờ? Nếu họ tấn công thì thật dễ: chúng ta chỉ cần tự vệ. Dù họ là những kẻ tàn bạo nhất dải ngân hà, những sinh vật thông minh quỷ quyệt nhất, những nền văn minh hùng mạnh nhất: chỉ cần họ tỏ ý muốn xâm lược trái đất, chúng ta nhất định sẽ chiến đấu đến hơi thở cuối cùng. Hãy cứ yên tâm: trong các bộ phim xưa nay về người ngoài hành tinh, cuối cùng bao giờ nhân loại cũng giành phần thắng. Nhưng đây là lần đầu tiên có một thể loại khách không mời từ vũ trụ lạ lùng như vậy: họ nhất định cứ treo lơ lửng trên đầu chúng ta và không làm gì. Giờ sao?

Arrival đã làm được một điều tuyệt đẹp: giữ cho điều bí ẩn được hoàn toàn bí ẩn. Dù ta có đề phòng hay sợ hãi: điều bí ẩn vẫn lặng im. Dù ta có phần nào hiểu được ngôn ngữ của họ: điều bí ẩn vẫn hiện diện. Dù ta có suýt tung ra tất cả hoả lực đang có: điều bí ẩn vẫn vẹn nguyên. Họ ở đây để làm một việc thôi: nhắc ta nhớ về điều bí ẩn.

Albert Einstein khẳng định:

“Điều đẹp đẽ nhất mà chúng ta có thể trải nghiệm được chính là cái bí ẩn. Đó là cảm thức nền tảng tạo nên cái nôi của nghệ thuật và khoa học chân chính. Kẻ nào không biết đến nó, không còn khả năng tự vấn hay kinh ngạc, kẻ đó có thể coi như đã chết, chết như một cây nến tàn… Với tôi, sự huyền bí trong cái vô tận của đời sống, cùng với chút hé mở về cấu trúc diệu kỳ của thực tại, cũng như sự nỗ lực hết mình để thấu hiểu một phần, dù rất nhỏ bé, của cái Uyên nguyên tỏa rạng trong cõi tạo hóa này, đã là đủ rồi.” (1)

Nhưng ta thường đối xử với cái bí ẩn như thế nào? Ta dựng hàng rào cao, ta huy động vũ khí, ta mặc giáp chống phóng xạ. Toàn bộ sự chú ý của chúng ta dồn vào quán tính tự vệ. Toàn bộ sự suy đoán của chúng ta hướng về giả thiết sẽ bị tấn công. Toàn bộ năng lượng của chúng ta dùng để chuẩn bị chiến tranh. Nhưng, như một tấm gương trong suốt, cái bí ẩn cho ta thấy: chiến tranh xảy ra không do đâu khác ngoài chính sự sợ hãi và chộn rộn trong mỗi con người. Cuộc sống không phải là một trò chơi có tổng bằng không. (Life is a non-zero-sum-game). Không ai khác tấn công chúng ta, ngoài chính chúng ta. Rainer Maria Rilke tha thiết:

“Ồ ước gì con người có thể cưu mang niềm bí ẩn này, trần gian gồm đầy bí ẩn ở ngay cả nơi những sự vật nhỏ bé nhất, ước gì con người có thể cưu mang sự bí ẩn ấy cho chính mình, cưu mang một cách khiêm cung, chịu đựng sự bí ẩn một cách nhẫn nại, cảm nhận bao nhiêu nan điểm của niềm cơ mật kia, thay vì nhận lấy điều huyền bí một cách bộp chộp, khinh suất.”(2)

Ước gì con người có thể đối diện với điều bí ẩn mà không cần mặc áo giáp. Trên thực tế, đó là cách duy nhất để làm điều đó: chúng ta chỉ có thể kết nối và thấu cảm cái bí ẩn bằng thân thể trần trụi và trái tim rộng mở. Henry Miller viết rất nhiều về điều đó: “Khoảnh khắc ta quan sát thật kỹ một điều gì, dù chỉ là nhánh cỏ, nó sẽ mở phơi một thế giới huyền bí, tuyệt diệu, lộng lẫy khó tả.” (3) Nhưng liệu đó có phải là cách mà chúng ta đang sống? “Mỗi ngày ta đều đang giết đi những rung động vi tế nhất của mình. Đó là lý do vì sao ta lại thấy nhói đau khi ta đọc những dòng chữ viết bởi một bậc thầy nào đó và nhận ra chúng là của mình – những chồi non mà ta đã tự ngắt chỉ bởi ta không đủ tin tưởng vào sức mạnh của chính mình, vào đánh giá của riêng mình về sự thật và cái đẹp. Mỗi con người, khi y hoàn toàn im lặng, khi y trở nên tuyệt đối trung thực với bản thân mình, y có khả năng chạm đến những sự thật sâu xa nhất. Chúng ta đều khởi đi từ cùng một nguồn cội. Chẳng có gì bí ẩn về nguồn gốc của vạn vật. Chúng ta đều là một phần của tạo hoá, một phần của tất cả các hoàng đế, các nhà thơ, các nhạc sĩ; chúng ta chỉ cần mở ra, để nhận thấy những điều vốn đã ở đó từ lâu.” (4)

Chúng ta chỉ cần mở ra, để nhận thấy những điều vốn đã ở đó từ lâu.

Yên lặng, trung thực, mở phơi: rõ ràng đó không phải là điều đa số chúng ta đang làm.“Chúng ta bày các phát minh phát kiến của mình ra khắp hành tinh, chưa từng cân nhắc khả năng rằng chúng không cần thiết, thậm chí còn gây hại. Chúng ta chế tạo nhiều phương cách liên lạc siêu phàm, nhưng chúng ta có đang giao tiếp với nhau hay không? Chúng ta di chuyển cơ thể mình trong không gian bằng siêu tốc độ, nhưng liệu chúng ta đã bao giờ rời khỏi điểm xuất phát? Tâm trí, đạo đức, linh hồn của chúng ta đều bị giam cầm. Chúng ta đã thu nhặt được gì khi san phẳng những rặng núi, rút năng lượng từ các dòng sông hùng vĩ, hay di chuyển cả một khối lượng dân cư khổng lồ như xếp đặt những quân cờ, nếu chúng ta vẫn cứ là những sinh thể bất an, khốn khổ, cạn kiệt như xưa? Coi như thế là sự tiến bộ thì thật là bịp bợm. Chúng ta có thể thành công trong việc biến đổi toàn bộ bề mặt trái đất, đến mức thậm chí Đấng Sáng Tạo còn không nhận ra, nhưng nếu bản thân chúng ta vẫn không suy chuyển chút nào, thì ý nghĩa của tất cả những việc đó là gì?”(5)

“Việc của ngươi không phải là tìm kiếm tình yêu, mà chỉ là tìm thấy và hạ xuống những hàng rào ngăn cách với tình yêu mà ngươi đã dựng lên trong lòng mình.” – RUMI

Điều bí ẩn, Sự sống, Thượng Đế, Tình yêu – gọi là gì cũng được – đang hiện diện quanh ta. Trong tất cả thời gian. Trong mọi dạng ngôn ngữ. Trong từng hơi thở phập phồng.“Đời sống cứ tiếp tục diễn ra, dù chúng ta hành xử như những kẻ hèn nhát hay như những người hùng. Đời sống không có một quy luật nào khác ngoài việc chúng ta cần nhận ra và hoàn toàn chấp nhận đời sống một cách vô điều kiện. Tất cả những gì ta bàng quan, tất cả những gì ta chạy trốn, tất cả những gì ta chối bỏ, phỉ báng hay khinh miệt, rốt cuộc sẽ quay lại đánh bại ta. Những gì trông qua có vẻ dơ dáy, đớn đau, xấu ác, có thể trở thành nguồn cơn của vẻ đẹp, của phúc lạc, và của sức mạnh, nếu được đối diện bằng một tâm trí rộng mở. Mọi khoảnh khắc đều có thể trở thành hoàng kim cho những ai có đủ tầm nhìn để nhận ra điều đó.” (6)

———
(1) Trích dịch tiểu luận Thế giới như tôi thấy (The world as I see it), Albert Einstein, trong tập “Ideas and Opinions” của Three River Press.
(2) Trích Bức thư thứ tư, Thư gửi người thi sĩ trẻ tuổi, Rainer Maria Rilke, Hoàng Thu Uyên (Phạm Công Thiện) dịch.
(3),(4),(5),(6) Trích từ nhiều nguồn của Henry Miller.

Xem Arrival (2): Thời gian

“Hãy thử tưởng tượng một cuộc sống không-đếm-giờ. Khả năng cao là bạn không thể. Bạn biết bây giờ là tháng mấy, năm nào, ngày nào trong tuần. Có một chiếc đồng hồ trên tường nhà bạn hay trên màn hình xe bạn. Bạn có một thời gian biểu, một cuốn lịch, một thời điểm định trước cho bữa tối hay việc xem phim. Nhưng xung quanh bạn, chẳng ai màng đến việc đếm giờ. Lũ chim không bao giờ đến muộn. Bọn cún không xem đồng hồ. Đám hươu nai không cáu nhặng lên vì lỡ mất ngày sinh nhật. Chỉ con người đo đếm thời gian. Chỉ con người đánh chuông báo giấc. Và, vì thế, chỉ con người chịu đựng một nỗi sợ hãi khủng khiếp mà không sinh vật nào khác phải gánh chịu. Nỗi sợ hết thời gian.” (1)

Thời điểm chúng ta bắt đầu đong đếm thời gian hẳn cũng không xa bao lâu sau cuộc Cách mạng Nhận thức. Trước đó, không có gì là quá muộn hay quá sớm. Mọi thứ đều xảy ra đúng thời điểm mà chúng cần xảy ra. Mọi sinh vật đều ăn, ngủ, giao phối và chết ở đích xác những lúc chúng cần như thế. Khi con người bắt đầu đếm, thì mới bắt đầu thấy mình có quá ít hay quá nhiều thời gian, tuỳ thuộc vào việc hắn đang đói hay đang no, đang sợ hãi hay đang ở cạnh bạn tình. Một cách đương nhiên, hắn muốn tăng thêm thời gian sung sướng và giảm bớt thời gian khổ sở. Đong đếm thời gian để định cư, để canh tác, để phát triển công nghệ, để đánh nhau và điều khiển lẫn nhau: hắn nghĩ rằng đếm được thời gian là làm chủ đời sống. Hắn không nhận ra một điều căn bản: rằng khi hắn sống thì hắn không đếm, và khi hắn đếm thì hắn không sống. Hắn vẫn đếm, vì đơn giản không thể làm gì khác được. Nhận thức về thời gian là một lời nguyền đối với con người.

Hắn không nhận ra một điều căn bản: rằng khi hắn sống thì hắn không đếm, và khi hắn đếm thì hắn không sống.

Chúng ta bước vào Arrival cùng thời điểm một đứa bé ra đời. Rồi đứa trẻ lớn lên, lớn thêm lên, rồi bệnh và chết. Cảnh trước: người mẹ thẫn thờ đi trong hành lang bệnh viện. Cảnh sau: người mẹ làm công việc thường ngày của bà – giáo sư ngôn ngữ ở một trường đại học. Nhận định của chúng ta: hẳn là bà mẹ đã vượt qua (hoặc cất đi) nỗi đau để tiếp tục sống. Chúng ta dễ dàng rơi vào bẫy của quán tính nhận thức, rằng thời gian là tuyến tính. Có trước, rồi mới có sau. Lần lượt, nối tiếp, không ngừng nghỉ. Đó là cách hiểu phổ biến và dễ dàng nhất về thời gian. Nhưng liệu đó có phải là cách hiểu duy nhất?

Người Heptapods có một nhận thức khác về thời gian. Ngôn ngữ của họ không có “thì”. Họ không nói: “Tôi đang thở” (hay “đã thở”, hoặc “sẽ thở”). Họ nói:

Tôi và Thở nối với nhau bằng một vệt khói tròn, hiện ra và tan đi nhanh như một làn gió. Bảo rằng “tan đi nhanh” có lẽ không đúng: vệt khói tròn tan đi ngay khi người đối diện nhận đủ thông tin – mọi thứ đều chuẩn xác và đủ đầy, không nhanh, không chậm. Bảo rằng họ “nói” hẳn cũng sai: “nói” là hoạt động phải diễn ra trong thời gian, để âm thanh đủ thời gian di chuyển và kết nối thông tin. Người Heptapods không nói, chỉ viết. Bởi tất cả thời gian đều đã ở đây rồi. Hàng tỉ năm trước hay ngày hôm qua, 5 năm sau hay 3000 năm nữa, tất cả đều có thể chạm vào được NGAY BÂY GIỜ, nếu bạn sử dụng ngôn ngữ của họ.

Hãy thử cân nhắc khả năng này: rằng thời gian không phải là một dòng chảy miên viễn, mà là MỘT THỜI ĐIỂM duy nhất được nhìn ngắm từ nhiều góc khác nhau và trải nghiệm theo nhiều cách khác nhau.

Hãy thử cân nhắc khả năng này: rằng thời gian không phải là một dòng chảy miên viễn, mà là MỘT THỜI ĐIỂM duy nhất được nhìn ngắm từ nhiều góc khác nhau và trải nghiệm theo nhiều cách khác nhau. Cái mà ta tưởng là dòng chảy thực ra chỉ là một bộ sưu tập khổng lồ các khoảnh khắc, mà mỗi khoảnh khắc chỉ là một phiên bản khác nhau của cùng một thời điểm, và không nhất thiết được nối với nhau theo một chu trình tuyến tính. Nhìn từ góc này, ta gọi là “quá khứ”, từ góc kia sẽ gọi là “tương lai”, trong khi tất cả đều là “hiện tại”. Giống như kênh VTV1 vẫn đang chiếu thời sự song song với phim Hàn Quốc trên VTV3 trong khi ta đang xem Planet Earth 2 trên National Geographic. Khi ta chuyển kênh, ta sẽ được đưa đến thời điểm tương ứng, nhưng thực ra ta vẫn chỉ đang ở thời điểm NÀY mà thôi. Ta chuyển kênh khi để mình đắm chìm vào một nỗi đau/niềm hạnh phúc trong quá khứ, hoặc ta sợ hãi/phấn khích trước một điều “chưa đến” từ tương lai. Ta chuyển kênh khi mở rộng cảm quan của mình, khi ta chạm vào nỗi niềm của người khác, khi ta di chuyển khỏi quán tính của ý thức để thể nhập vào những vùng hiểu biết rộng lớn hơn của tiềm thức và/hoặc siêu thức. Và, dù ta có nhớ hay không, tất cả các khoảnh khắc đó đều đang được quan sát và trải nghiệm BÂY GIỜ. Mọi thay đổi về nhận thức, thái độ, cảm nhận, và lựa chọn, đều xảy ra NGAY LÚC NÀY. Đó là toàn bộ ý nghĩa đằng sau cái được gọi là sức-mạnh-của-hiện-tại.

Thế thì tại sao con người lại lớn lên, lại già đi, lại chết? Tại sao vạn vật lại sinh rồi diệt? Nếu thời gian là ảo, tại sao mọi thứ lại có khởi đầu và kết thúc?

Khởi đầu và kết thúc của một cuộc tình, một sự nghiệp, hay chính cuộc đời chúng ta, là những trải nghiệm khác nhau mà ta nhận thức được là nhờ có thể xác hữu hạn này. Biết đâu, nếu lùi xa khỏi thân xác, chúng ta là một ánh nhìn bình thản quan sát mọi điều xảy ra với hiểu biết về vô thường và vô tận, với tất cả những kỳ diệu thiêng liêng mà người ta gọi là “Thượng Đế”, “Phật Tính” hoặc “Tình Yêu”? Biết đâu, thân xác sống/chết cùng thời gian này, dù đôi khi ta cảm thấy nặng trĩu như một lời nguyền, thực ra lại chính là ân huệ vĩ đại nhất mà vũ trụ đã dành cho ta?

Biết đâu, thân xác sống/chết cùng thời gian này, dù đôi khi ta cảm thấy nặng trĩu như một lời nguyền, thực ra lại chính là ân huệ vĩ đại nhất mà vũ trụ đã dành cho ta?

Và, khi ta nhận ra điều đó, khi ta có tất cả hiểu biết về thời gian, về điều thiêng liêng, về sự hữu hạn, ta sẽ sống như thế nào?

Như nhà khoa học Ian, để đáp lại câu hỏi của Louise, rằng “nếu anh có thể nhìn toàn bộ cuộc đời anh từ khi bắt đầu đến khi kết thúc, liệu anh có muốn thay đổi gì không”, anh nói, “có lẽ anh sẽ bày tỏ những gì anh cảm thấy nhiều hơn”.

Như Rainer Maria Rilke, khi ông viết trong Thư gửi người thi sĩ trẻ tuổi: “Ở đây, thời gian không thể làm tiêu chuẩn đo lường. Một năm có kể gì; mười năm không là gì cả. Khi mình là nghệ sĩ thì có nghĩa là không tính toán, không kể số. Khi mình là nghệ sĩ thì có nghĩa là nẩy nở như một cây lá không hề bức thúc nhựa cây, đứng vững một cách tín thành trong tất cả những ngọn gió lớn của mùa xuân, không hề sợ hãi nao núng rằng mùa hạ không trở lại nữa. Mùa hạ nhất định sẽ đến. Nhưng mùa hạ chỉ đến cho những kẻ nào biết chờ đợi, chờ đợi một cách trầm lặng và cởi mở như là mình đã có cả vĩnh cửu trước mắt mình. Tôi đã học được điều ấy mỗi ngày bằng bao nhiêu cơn đau đớn, bằng bao nhiêu nỗi đau khổ mà tôi vẫn cảm tạ: Kiên nhẫn vẫn là tất cả.” (2)

Hay, như Bùi Giáng:
“Yêu nhau một phút cũng đành
Miễn là phút ấy chân thành yêu nhau”


(1) Trích dịch The time keeper, Mitch Albom
(2) Trích Bức thư thứ ba, Thư gửi người thi sĩ trẻ tuổi, Rainer Maria Rilke, Hoàng Thu Uyên (Phạm Công Thiện) dịch.