Xem Arrival (1): Ngôn ngữ

“Ban đầu có Ngôi Lời, Ngôi Lời ở cùng Đức Chúa Trời, và Ngôi Lời là Đức Chúa Trời”. Sách Phúc Âm John đã mở đầu như thế. Ngôi Lời (“Word”, hay “Logos”) được các nhà thần học Thiên Chúa Giáo coi là điều bí ẩn thiêng liêng và là đồng nhất với đức Giê-su (1). Các triết gia Hy Lạp cổ đại coi Logos là nguyên lý nền tảng của logic, biện luận và tri thức (2). Thế còn các nhà sử học/nhân học thì sao?

70,000 năm trước, Homo sapiens không phải là loài người duy nhất trên trái đất. Cùng chia sẻ hành tinh này ở thời điểm đó còn có Homo Rudolfensis (Đông Phi), Homo erectus (Đông Á), và Homo neanderthalensis (Châu Âu và Tây Á). Nhưng Homo sapiens là loài duy nhất đã trải qua cuộc Cách mạng Nhận thức (the Cognitive Revolution).

“Đâu là nguyên nhân của cuộc cách mạng này? Không ai biết chắc cả. Lý thuyết phổ biến nhất cho rằng đây là một sự đột biến gen ngẫu nhiên đã tác động đến cấu trúc não bộ của Sapiens, khiến họ có thể tư duy theo cách chưa từng có và giao tiếp bằng một ngôn ngữ hoàn toàn mới. Chúng ta có thể gọi đây là đột biến Cây Tri Thức (Tree of Knowledge mutation). Tại sao nó lại xảy ra với DNA của loài Sapiens thay vì xảy ra với loài Neanderthals? Ở mức độ hiểu biết hiện tại của chúng ta, đây chỉ hoàn toàn là sự ngẫu nhiên (it was the matter of pure chance). Nhưng việc nhận thức hậu quả/kết quả của đột biến Cây Tri Thức còn quan trọng hơn cả việc hiểu được nguyên nhân của nó. Điều gì đã khiến cho ngôn ngữ mới của loài Sapiens đã giúp chúng ta thống trị thế giới?”

“Câu trả lời phổ biến nhất: vì ngôn ngữ của chúng ta hết sức linh hoạt. Chúng ta có thể nối một số hữu hạn các âm thanh và dấu hiệu để tạo ra một lượng vô hạn các câu, mỗi câu mang một ý nghĩa khác nhau. Chúng ta nhờ đó có thể thẩm thấu, lưu trữ và trao đổi một lượng thông tin lớn phi thường về thế giới chung quanh. Một con khỉ có thể hét lên với đồng đội của nó: “Cẩn thận! Sư tử!”, nhưng một con người có thể nói với bạn của cô là sáng hôm nay, gần bờ sông, cô nhìn thấy một con sư tử đang lần theo dấu vết của lũ bò rừng. Từ đó cô có thể miêu tả chính xác địa điểm, bao gồm nhiều đường hướng có thể dẫn đến khu vực đó. Với thông tin đó, các thành viên trong nhóm của cô có thể cùng nhau thảo luận xem liệu họ có nên đến bờ sông, đuổi con sư tử đi và cùng săn bò rừng.”

“Lý thuyết thứ hai đồng ý rằng ngôn ngữ đặc thù của chúng ta phát triển như một phương cách để chia sẻ thông tin về thế giới bên ngoài, nhưng thông tin quan trọng nhất cần chia sẻ không phải là về sư tử hay bò rừng, mà là về con người. Ngôn ngữ của chúng ta tiến hoá như một cách tán gẫu/tám chuyện. Theo lý thuyết này thì Homo sapiens chủ yếu là một loài động vật xã hội (social animal). Hợp tác xã hội là chìa khoá của việc sinh tồn và duy trì nòi giống của chúng ta. Hoàn toàn là không đủ cho các cá thể đàn ông hay phụ nữ nếu họ chỉ biết vị trí của sư tử hay bò rừng. Quan trọng hơn rất nhiều là việc họ biết được ai đang ghét ai, ai đang ngủ với ai, ai đang trung thực và ai là kẻ bịp bợm.”

“Nhưng điều thực sự đặc sắc trong ngôn ngữ của chúng ta không phải là khả năng truyền tải thông tin về người hay sư tử. Mà thực ra, đó là khả năng có thể truyền đạt thông tin về những điều không hề tồn tại. Ở chừng mực hiểu biết của chúng ta, chỉ duy nhất Sapiens là loài có khả năng nói về những thực thể mà chúng chưa từng thấy, chưa từng chạm hay ngửi.”

“Huyền thoại, truyền thuyết, các vị chúa trời hay tôn giáo chỉ bắt đầu xuất hiện từ khi có cuộc Cách mạng Nhận thức. Rất nhiều các loài động vật và người khác có khả năng nói: “Cẩn thận! Sư tử đấy!”, nhưng Homo sapiens là loài duy nhất có khả năng nói, “Sư tử là linh hồn bảo vệ của bộ lạc chúng ta.” Khả năng nói về những điều hư cấu là điểm đặc biệt nhất của ngôn ngữ loài người.”

Khả năng nói về những điều hư cấu là điểm đặc biệt nhất của ngôn ngữ loài người.

“Khá dễ dàng để đồng ý rằng chỉ duy nhất Homo sapiens có thể nói về những điều không tồn tại, và tin vào sáu điều bất khả trước bữa ăn sáng. Bạn không bao giờ có thể thuyết phục một con khỉ đưa cho bạn một trái chuối bằng việc hứa với nó về vô số chuối đang đợi nó trên thiên đàng của khỉ. Nhưng tại sao nó lại quan trọng? Hư cấu có thể tạo phiền nhiễu và gây mê lầm. Đám người xông vào rừng để tìm các tiên nữ hay kỳ lân sẽ có ít cơ hội sống sót hơn đám người đi hái nấm và săn hươu. Và nếu bạn bỏ ra nhiều giờ liền để cầu khấn một linh hồn bảo vệ không-tồn-tại nào đó, chẳng phải là bạn đang lãng phí thời gian quý giá, thời gian mà đáng lẽ nên được dùng vào việc đi săn bắn, chiến đấu và làm tình hay sao?”

Hư cấu không chỉ giúp chúng ta tưởng tượng ra các thứ, mà giúp chúng ta làm thế cùng nhau.

“Nhưng hư cấu không chỉ giúp chúng ta tưởng tượng ra các thứ, mà giúp chúng ta làm thế cùng nhau. Chúng ta có thể thêu dệt nên các huyền thoại chung như Sáng Thế Ký trong kinh thánh, hay truyền thuyết Thời gian trong Mộng của thổ dân Úc, hay chuyện hoang đường về các quốc gia hiện đại. Những huyền thoại như thế đã cho Sapiens một khả năng vô tiền khoáng hậu trong việc hợp tác một cách linh hoạt với số lượng khổng lồ. Kiến và ong cũng có thể làm việc cùng nhau với số lượng lớn, nhưng chúng chỉ làm như thế bằng một số cách thức rất nghiêm ngặt và chỉ với một vài họ hàng gần gũi. Sói và tinh tinh có thể hợp tác linh hoạt hơn kiến, nhưng chúng chỉ có thể làm thế với một số ít cá thể mà chúng thân thuộc. Sapiens có thể hợp tác với nhau siêu linh hoạt theo vô số cách với vô số cá thể xa lạ. Đó là lý do Sapiens thống trị thế giới, trong khi kiến ăn thức ăn thừa của chúng ta và tinh tinh thì ngồi trong sở thú hoặc trong các phòng thí nghiệm.” (3)

Quay lại phim Arrival, giờ thì chúng ta đã hiểu tại sao người Heptapods nói rằng con người có ngôn ngữ như là vũ khí/công cụ/phương tiện/sức mạnh. Bởi vì cùng một lúc, đó là tất cả các vai trò của ngôn ngữ. Ngôn ngữ kiến tạo và ngôn ngữ phá huỷ. Ngôn ngữ chia cắt và ngôn ngữ nối kết. Khi đổi ngôn ngữ, chúng ta đổi cách tư duy, đổi cách nhận thức. Toàn bộ thế giới – theo nghĩa rộng nhất của từ “thế giới” – thay đổi. Thế nên ta hãy cẩn trọng hơn, và trân trọng hơn, ngôn ngữ mà ta dùng.

Nếu đi xa hơn ngôn ngữ, chúng ta gặp Vô Ngôn của Phật giáo, gặp cái điên của Bùi Giáng, gặp những khoảng lặng im giữa các nốt nhạc. Đi xa hơn ngôn ngữ, chúng ta phải nhìn, nghe, chạm, ngửi, nếm bằng trái tim, để ôm ấp “những điều cốt lõi” (“the essential things” – Hoàng Tử Bé).

Cho đến lúc đó, hãy cùng nói về thời gian.

———
(1) https://www.wikiwand.com/en/Logos_(Christianity)
(2) https://www.wikiwand.com/en/Logos
(3) Trích dịch Chương 2, Phần 1, “Sapiens: A brief history of humankind”, Yuval Noah Harari. http://erenow.com/common/sapiensbriefhistory/7.html